Wydawnictwo Scherl pod wodzą Alfreda Hugenberga

Wydawnictwo Scherl zostało założone w 1883 roku przez berlińskiego wydawcę Augusta Scherla i miało swoją siedzibę redakcyjną w sercu berlińskiej dzielnicy prasowej, na obecnym terenie Axel Springer Campus przy Zimmerstraße 40. Scherl pochodził z Kreuzbergu i w momencie założenia wydawnictwa mieszkał jeszcze przy Naunynstraße. Kierunek redakcyjny wydawnictwa był zgodny z poglądami politycznymi jego założyciela, które były nacjonalistyczno-monarchistyczne i związane z pruską rodziną panującą.[1] W wyniku trudności ekonomicznych wydawnictwo Scherl zostało przejęte przez współzałożyciela Związku Wszystkich Niemców (Alldeutscher Verband), Alfreda Hugenberga, i od 1916 roku systematycznie włączane do koncernu Hugenberga.[2] Z wydawnictwem Scherl jako centralnym organem publicystycznym, nacjonalistyczno-konserwatywne imperium Hugenberga, które zjednoczyło pod jednym dachem różne agencje reklamowe i informacyjne, wydawnictwa prasowe i firmy filmowe, stało się w Republice Weimarskiej wpływowym głosem kolonialno-rewizjonistycznej i ekspansjonistycznej Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej (DNVP), a także licznych stowarzyszeń i związków kolonialnych.[3] Według modelu „jednolitej prasy” Alfred Hugenberg poprzez swoje „konglomerat medialny” o orientacji ludowej wywierał dominujący wpływ na kształtowanie opinii publicznej w Republice Weimarskiej.[4] Droga zawodowa Hugenberga łączyła różne nurty niemieckiego imperializmu – kolonializm osadniczy w kierunku Europy Wschodniej, roszczenia kolonialne poza Europą oraz nazistowską ekspansję w Europie.

Alfred Hugenberg, który w 1888 roku ukończył studia ekonomiczne rozprawą doktorską na temat „Wewnętrznej kolonizacji w północno-zachodnich Niemczech”[5], objął od 1894 roku stanowisko kierownicze w „Królewsko-Pruskiej Komisji Osadniczej dla Prus Zachodnich i Wielkopolski”, która w ramach polityki germanizacyjnej promowała „wewnętrzną kolonizację” w prowincjach wschodnich.[6] Już pod koniec XVIII wieku i na początku XIX wieku „wewnętrzna kolonizacja” lub system osadnictwa wiejskiego stanowiły centralny element polityki rolnej i osadniczej. W wyniku migracji ludności niemieckojęzycznej z wschodnich prowincji Prus na zachód Rzeszy, w ramach planowanej „wewnętrznej kolonizacji” planowano nowe osadnictwo Niemców w prowincjach Poznań i Prusy Zachodnie. Miało to zostać osiągnięte poprzez wszechstronną „germanizację” terytoriów, co jednocześnie obejmowało program wypierania ludności polskojęzycznej. Strategia ta była również wynikiem wcześniejszych nieudanych prób asymilacji miejscowej ludności polskiej.[7]

Jako bojowy misjonarz tej „wewnętrznej kolonizacji” i radykalny przedstawiciel „ducha pruskiego” młody Hugenberg prowadził konfiskatę polskich posiadłości ziemskich i wywłaszczenie lokalnej ludności.[8] W budowie osad chłopskich na wsiach konserwatywnego Wschodu widział również obronę przed tendencjami socjalistycznymi.[9] Zajmował znaczącą pozycję w „Towarzystwie Promocji Wewnętrznej Kolonizacji” (GFK), założonym 12 kwietnia 1912 roku przez urzędnika rządowego Friedricha Ernsta von Schwerina oraz ekonomistę i specjalistę ds. osadnictwa Maxa Seringa.[10] Towarzystwo definiowało „wewnętrzną kolonizację” jako „planowe zakładanie nowych osad na obszarze ojczystym narodu kolonizującego […]” i wzorowało się na niemieckim kolonializmie zamorskim.[11] Dla przedstawicieli GFK chodziło o systematyczne przejmowanie i zasiedlanie rzekomo „pustych terenów” w prowincjach wschodnich, aby zrealizować wizję „niemieckiego Wschodu” poprzez osiedlenie niemieckiego chłopstwa.[12] Idea „wewnętrznej kolonizacji” i rewizjonistyczna orientacja ekspansji na wschód były konsekwentnie wspierane w otoczeniu Hugenberga – pełnił on również funkcję czołowego działacza kilku stowarzyszeń przemysłowych i miał doskonałe kontakty z kręgami politycznymi.[13]

Po tym, jak Cesarstwo Niemieckie w 1890 roku przekazało Brytyjczykom wyspę Zanzibar w dzisiejszej Tanzanii w zamian za Helgoland, okazując tym samym brak zainteresowania ekspansją zamorską, Hugenberg odegrał kluczową rolę w założeniu tak zwanego Związku Ogólnoniemieckiego (Alldeutscher Verband), który w kolejnych latach stał się jednym z najbardziej wpływowych stowarzyszeń agitacyjnych Cesarstwa Niemieckiego.[14] Za centralne zadania związku uznano promowanie świadomości narodowej, ochronę Niemców za granicą oraz aktywną i radykalną politykę zagraniczną. W statucie zapisano „kontynuację niemieckiego ruchu kolonialnego” oraz „energiczne niemieckie interesy polityczne w Europie i za morzami”.[15]

Patrząc na wschód, Hugenberg w memorandum z 1915 roku wezwał do „bezlitosnej” germanizacji anektowanych terytoriów polskich, która przewidywała osiedlenie Niemców na obszarach rolniczych „po etnicznym oczyszczeniu” lokalnej ludności[16] – żądanie to było rozumiane nie tylko jako zachowanie niemieckości, ale jako zdobycie „nowej przestrzeni życiowej”.[17] W odniesieniu do niemieckiej „wspólnoty narodowej” w statucie stowarzyszenia można znaleźć fragmenty dotyczące „czystości rasowej” i „nierówności ludzi” ze względu na ich „rasowo”-antropologiczne cechy. Hugenberg i członkowie jego stowarzyszenia czerpali inspirację z teorii darwinizmu społecznego i rodzącej się w XIX wieku eugeniki. Po klęsce w I wojnie światowej i utracie niemieckich kolonii zamorskich, choć domagano się ich zwrotu, stowarzyszenie przede wszystkim dążyło do odzyskania również utraconych prowincji wschodnich i dalszej ekspansji na wschodzie[18] poprzez rewizję granic i politykę germanizacji.[19] Żądania stworzenia nowej przestrzeni życiowej na wschodzie, które pojawiły się w kręgach pangermanistów skupionych wokół Alfreda Hugenberga, zostały ostatecznie podjęte i kontynuowane przez narodowych socjalistów w ramach propagowanej koncepcji „przestrzeni życiowej na wschodzie”.

Alfred Hugenberg, który do lat 20. XX wieku kierował swoimi interesami politycznymi z tylnego siedzenia poprzez Związek Wszystkich Niemców i swoje prawicowe imperium medialne, zaczął coraz bardziej pojawiać się na scenie politycznej od 1924 roku, a od 1928 roku objął przewodnictwo DNVP,[20] do której należeli m.in. skrajnie prawicowy puczysta Wolfgang Kapp i ekspansjonistyczny były admirał Alfred von Tirpitz. Program partii, charakteryzujący się monarchistycznym konserwatyzmem i ludowym światopoglądem, dążący do przywrócenia stosunków sprzed wojny, pod rządami Hugenberga stawał się coraz bardziej radykalny. Do szerzenia kolonialnego światopoglądu DNVP służył Berliner Lokalanzeiger z wydawnictwa Scherl, będący jednym z najpoczytniejszych dzienników tamtych czasów. Chociaż gazeta ta nie była publicznie postrzegana jako oficjalny organ prasowy partii, jej kolonialno-rewizjonistyczny program był tam wielokrotnie publikowany, czyniąc poglądy polityczne Hugenberga akceptowalnymi społecznie.[21] Wydawnictwo Scherl coraz częściej stawało się odpowiednią pożywką dla rodzącego się ruchu nazistowskiego.[22] Hugenberg wspierał NSDAP w publikacjach i politycznie, stając się „podpórką” dla Hitlera, nie zdając sobie sprawy, że jego partner w sojuszu coraz bardziej go marginalizuje.[23] W 1933 roku naziści zmusili partię do samorozwiązania, a imperium prasowe Hugenberga zostało następnie stopniowo przejęte przez reżim nazistowski, a ostatecznie w 1943 roku włączone do centralnego wydawnictwa NSDAP.[24]

Wydawnictwo Scherl w Kreuzbergu i biografia Alfreda Hugenberga w sposób przykładowy ukazują powiązanie ekspansjonistycznej polityki germanizacyjnej na wschodzie, dążeń kolonialnych za oceanem i narodowego socjalizmu. Instalacja tablicy informacyjnej o wydawnictwie Scherl jest planowana w momencie pisania eseju; w danym momencie nie zawiera ona jednak żadnych wskazówek dotyczących roli medialnego imperium Hugenberga w niemieckim imperializmie.