Biuro ds. Odszkodowań Rzeszy w Friedenau

Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej i związanym z tym końcu niemieckiego imperium kolonialnego, duża część Niemców została wydalona z byłych kolonii. W częściowo zachowanym do dziś budynku dawnej fabryki Goerz przy Rheinstraße 45/46 od 1927 roku mieścił się Urząd ds. Odszkodowań Rzeszy. Straty można było szczegółowo wpisać w łącznie ośmiostronicowy kwestionariusz urzędu i domagać się wypłaty odszkodowań. Jednak inflacja powojenna, reparacje i trudności gospodarcze uniemożliwiły szybkie rozliczenie płatności.

Wielu tak zwanych „Niemców kolonialnych”, którzy wrócili do Niemiec, musiało często czekać dziesięć lat na uregulowanie swoich roszczeń. Długotrwałe i niewystarczające rozpatrywanie spraw rozczarowało wielu wnioskodawców. Utratę pozycji, straty finansowe i utracone mienie wielu Niemców przypisywało demokratycznemu rządowi Republiki Weimarskiej.

W marcu 1928 roku hodowca bydła Heinrich Langkopp, wcześniej działający w Niemieckiej Afryce Wschodniej (obecnie Tanzania), wszedł do Urzędu ds. Odszkodowań Rzeszy i zażądał wypłaty odszkodowania za pomocą pistoletu i własnoręcznie zrobionej bomby. Pracownikom udało się rozbroić Langkoppa po czterech godzinach. Odbył się proces w sądzie rejonowym Schöneberg przy Grunewaldstraße, którego wyrok w sprawie próby zamachu był łagodny: pięć miesięcy więzienia i 50 marek grzywny. W rzeczywistości czyn Langkoppa spotkał się z aprobatą licznych przedstawicieli organizacji kolonialnych. W swojej książce „22 lata w głębi Afryki. Czego pragnąłem, doświadczyłem, cierpiałem”, opublikowanej w 1929 roku, opisał on oprócz nostalgicznych wspomnień z czasów pobytu w Niemieckiej Afryce Wschodniej również swój proces. Usprawiedliwiając się, napisał: „Zaplanowany przeze mnie „strzał z zaskoczenia” uznano za zamach bombowy. Następnie odbył się ogromny proces, w którym jednak sympatie wszystkich przechyliły się na moją stronę.” Oczekiwana przez Langkoppa wypłata odszkodowania nie nastąpiła.

Procesy nie były dla Langkoppa niczym nowym. W kolonii Niemieckiej Afryki Wschodniej farmer do 1914 roku wielokrotnie stawał przed sądem. Rasistowskie orzecznictwo ujawniało się tu wielokrotnie: powtarzające się znęcanie się nad afrykańskimi podwładnymi było ledwo karane, natomiast obraza niemieckich urzędników surowo. Podwójne standardy i wzorce, które ujawniły się również w przypadku wypłat odszkodowań. Możliwość ubiegania się o odszkodowania nie istniała bowiem dla ludności tubylczej w koloniach w żadnym momencie, mimo że wielu z nich zostało wcześniej pozbawionych ziemi, posiadłości i wolności.

Debata na temat tej powszechnej grabieży ludności tubylczej prawie nie odbywała się aż do niedawna. Dopiero w 2017 roku aktualny pozew zbiorowy przedstawicieli Herero przeciwko Republice Federalnej Niemiec wzmocnił temat w przestrzeni publicznej. W postępowaniu sądowym, które toczyło się w USA, chodziło o wywłaszczenia i ludobójstwo Herero. Chociaż pozew został oddalony w 2019 roku, rozpoczęły się dalsze negocjacje bezpośrednio między Namibią a Niemcami. W maju 2021 roku Federalne Ministerstwo Spraw Zagranicznych ogłosiło porozumienie, które polegało na wypłacie 1,1 miliarda euro na program odbudowy i rozwoju. Słowo „odszkodowanie” zostało jednak świadomie pominięte. Dla innych byłych niemieckich kolonii takie dyskusje trwały długo. W 2020 roku Abdallah Possi, ambasador Tanzanii w Berlinie, zażądał „negocjacji w sprawie zadośćuczynienia” za zbrodnie popełnione w Afryce Wschodniej podczas niemieckiego okresu kolonialnego. W listopadzie 2023 roku Prezydent Federalny Frank-Walter Steinmeier podczas swojej wizyty w Tanzanii poprosił potomków rannych i zabitych w wojnie Maji-Maji o wybaczenie. Wielu Tanzanijczyków ma nadzieję, że po tym nastąpią również negocjacje w sprawie odszkodowań.

Niniejszy tekst jest poprawioną wersją rozdziału z wystawy „Warsztat badawczy: Historia kolonialna w Tempelhof i Schöneberg”, którą Muzeum Schöneberg prezentowało od 19.05 do 29.10.2017.