Borsig: Lokomotywy dla niemieckich kolonii – przykład Kamerunu

Wpisy Muzeum Reinickendorf, zaprezentowane na stronie „Kolonialismus begegnen”, zostały starannie dobrane w kontekście wystawy specjalnej „Ślady kolonialne w historii przemysłowej Reinickendorfu”. Wpisy zostały dokładnie sprawdzone i zredagowane do prezentacji cyfrowej. Zalecamy wcześniejsze zapoznanie się z obszernym tekstem wprowadzającym do kolonialnej przeszłości Reinickendorfu (link) dostępnym pod adresem tym linkiem.

Lokomotywy dla niemieckich kolonii

Firma: A. Borsig GmbH
Założenie: 1837 w Berlinie przez Augusta Borsiga (1804-1854)
Reinickendorf: od 1896 w Tegel
Produkcja: Lokomotywy, maszyny
Produktywność: w 1918 roku dostarczono 10.000. lokomotywę
Pracownicy: w 1912 roku ok. 8.000

Firma Borsig należała do wiodących niemieckich producentów lokomotyw, którzy dostarczali swoje produkty na cały świat. Od 1900 do 1911 roku Borsig dostarczał lokomotywy do niemieckich kolonii: Afryki Wschodniej (dzisiejsza Tanzania, Burundi i Rwanda), Kamerunu i Togo, a także do Chin, na formalnie „dzierżawione terytorium“ Kiautschou.

Historia przedsiębiorstwa

W 1837 roku inżynier August Borsig założył w Berlinie-Mitte odlewnię żelaza, w której początkowo prowadzono naprawy angielskich lokomotyw parowych, zanim Borsig rozpoczął budowę własnych lokomotyw. W Moabit Borsig zbudował w 1847 roku własną hutę żelaza, aby móc dalej rozwijać prosperujący biznes. Do 1853 roku Borsig przejął monopol na produkcję lokomotyw w Królestwie Prus. W tym samym roku firma dostarczyła pierwsze maszyny do krajów europejskich. W 1854 roku zmarł założyciel firmy, a jego syn Albert (1829-1878) przejął interesy. Po śmierci Alberta Borsiga w 1878 roku, kierownictwo firmy przeszło na radę powierniczą do 1894 roku, ponieważ żaden z jego trzech synów, Ernst (1869-1933), Arnold (1867–1897) i Conrad (1873-1945), nie był pełnoletni. ⁽¹⁾ W 1896 roku ostatecznie zakupiono działkę w Tegel i przeniesiono firmę z Moabit do tej lokalizacji. Już w 1898 roku ukończono pierwszą halę fabryczną. Nowoczesny zakład o powierzchni 220 000 m² był dogodnie zlokalizowany nad Sprewą i posiadał przyłącze kolejowe. ⁽²⁾ Borsig stał się drugim co do wielkości producentem lokomotyw na świecie. W okresie dostaw lokomotyw Borsiga do kolonii (od 1900 do 1911 roku) dwaj młodsi bracia Arnolda Borsiga, Ernst (1869-1933) i Conrad (1873-1945), jako właściciele kierowali losami rodzinnej firmy. Wraz ze swoim bratem, Ernstem, Conrad Borsig został w 1909 roku nobilitowany przez Prusy. Obaj bracia Borsig należeli w tym czasie do najbogatszych ludzi Prus. ⁽³⁾ W wyniku światowego kryzysu gospodarczego w 1931 roku biznes lokomotywowy upadł i został przejęty przez AEG. Rodzina wycofała się z firmy. ⁽⁴⁾

Dostawa lokomotyw do niemieckich kolonii

Jako wiodący niemiecki producent lokomotyw, firma Borsig dostarczała swoje produkty na cały świat – w tym do różnych niemieckich kolonii. Łącznie wysłano tam 27 lokomotyw pasażerskich i towarowych. Pierwsze cztery z tych 27 lokomotyw trafiły w 1900 roku do „Schantung-Eisenbahn-Gesellschaft“ (Chiny), w której Arnold Borsig sam posiadał udziały. Brat Arnolda, Conrad, był również zaangażowany w Ostafrikanischen Bergwerks- und Plantagen-AG. Celem tej spółki było tworzenie i prowadzenie kopalń, plantacji i przedsiębiorstw handlowych w Afryce, a także udział w innych przedsięwzięciach kolonialnych. ⁽⁵⁾ Największe dostawy lokomotyw trafiły do kolonii afrykańskich. „Deutsche Kolonial-Eisenbahn-Bau- und Betriebsgesellschaft“ (DKEBBG) zawierała umowy z Cesarstwem Niemieckim, reprezentowanym przez Departament Kolonialny Ministerstwa Spraw Zagranicznych, dotyczące budowy linii kolejowych. W 1909 roku lokomotywa firmy Borsig została dostarczona do DKEBBG do użytku w kolonii Togo. Również w 1909 i 1910 roku dziewięć lokomotyw trafiło do Niemieckiej Afryki Wschodniej do „Ostafrikanische Eisenbahn-Gesellschaft“ Berlin. Zostały one wykorzystane na Wschodnioafrykańskiej Kolei Centralnej, która z 1250 kilometrami była jednocześnie najdłuższą linią kolejową zbudowaną przez Niemców w koloniach. ⁽⁶⁾
Dwanaście lokomotyw, w tym ta przedstawiona na zdjęciu, Borsig dostarczył w 1911 roku do Kamerunu w Afryce Zachodniej dla Kameruńskiej Kolei Środkowej, której budowa rozpoczęła się w 1908 roku. Zamawiającym była również DKEBBG. ⁽⁷⁾

Kolonia Kamerun

Okres kolonii niemieckiej: 1884-1916
Powierzchnia: 790 000 km² (Republika Federalna Niemiec: 357 000 km²); dziś głównie Kamerun i części Nigerii
Ludność: 1913 ok. 3,8 miliona, ok. 1 000 Niemców
Gospodarka: Gospodarka handlowa i plantacyjna, kakao, kauczuk, kość słoniowa; import głównie urządzeń kolejowych, maszyn
Wojsko: Około 1914 ok. 60 niemieckich oficerów, niecałe 100 podoficerów i ponad 1 500 żołnierzy afrykańskich (Askari)

Niemiecka kolonia Kamerun znajdowała się w zachodniej Afryce Środkowej i obejmowała obszar dzisiejszego Kamerunu oraz wschodnią część Nigerii. Mieszkańcy Kamerunu należeli do różnych grup etnicznych, z których najważniejsze to Królestwo Bafut i Królestwo Bali. ⁽⁸⁾ W 1884 roku Gustav Nachtigal, jako komisarz Rzeszy ds. zachodniego wybrzeża Afryki, zawarł z dwoma przywódcami Duala „umowę o ochronie” i objął kraj niemieckim protektoratem. Na „Konferencji Kongijskiej” w 1885 roku ustalono granice kolonii. ⁽⁹⁾ Pod względem gospodarczym Kamerun był najważniejszą niemiecką kolonią. Kauczuk dla przemysłu elektrycznego i samochodowego, olej palmowy i kakao należały do produktów, które transportowano z zaplecza na wybrzeże. ⁽¹⁰⁾ W tym celu DKEBBG od 1908 roku budowała linię kolejową z Duala do Éséka, a Kameruńskie Towarzystwo Kolejowe w 1906 roku zbudowało linię kolejową z Duala do Nkongsamba dla kolei północnej. ⁽¹¹⁾ Kolej miała usprawnić i obniżyć koszty transportu towarów z wnętrza kraju na wybrzeże, ale także szybko dostarczać niemieckie produkty w głąb kraju. ⁽¹²⁾ Zakładanie plantacji często opierało się na pracy przymusowej i bezwzględnej polityce rolnej, która konfiskowała rzekomo „opuszczoną” ziemię i sprzedawała ją dużym korporacjom kapitałowym. ⁽⁹⁾ Pracownicy plantacji cierpieli z powodu złych warunków pracy i kolonialnego systemu prawnego, który przewidywał między innymi kary cielesne. W Kamerunie odnotowano wzrost kar cielesnych i chłosty między 1900 a 1913 rokiem z 315 do 4800. Niemieccy urzędnicy kolonialni i prawnicy postrzegali kary cielesne jako niekwestionowane narzędzie polityki kryminalnej, dyscyplinowania i wychowania w ramach niemieckiego panowania kolonialnego. ⁽¹³⁾ W okresie niemieckiego panowania kolonialnego doszło do kilku starć militarnych. Niemcy utworzyli „siły ochronne”, które były również wykorzystywane do rozszerzania niemieckiej strefy wpływów, a główny ciężar militarny ponosili miejscowi żołnierze, tzw. „askari”. ⁽¹⁴⁾

Nowy Tegel

Na zachodzie kolonii, w pobliżu miasta Buea, znajdowało się miejsce o nazwie „Neu-Tegel”. Znajdowało się ono na terenie Zachodnioafrykańskiego Towarzystwa Plantacyjnego „Victoria”. Nazwa pochodzi od Margarethe Leuschner, córki aptekarza z Tegel, Adalberta Lehmanna. W 1896 roku poślubiła ona kierownika stacji w Buea, Franza Leuschnera (1865-1933) i wyjechała z nim do Kamerunu.⁽¹⁵⁾