Kolonialny Panteon w Kreuzbergu

Panorama kolonialne (zwane również: Colonial Panorama, Panorama der Colonien lub Kamerun Panorama) zostało otwarte 16.12.1885 na terenie między Wilhelmstraße 10 a Friedrichsstraße 236 w dzisiejszej dzielnicy Kreuzberg i odtąd było uważane za atrakcję w Berlinie.[1]

Otwarcie było bezpośrednio związane z – również formalnie – rozpoczynającym się niemieckim kolonializmem. Zaledwie kilka miesięcy wcześniej mocarstwa kolonialne negocjowały losy kontynentu afrykańskiego na tzw. „Konferencji Afrykańskiej” w Berlinie. Nawet jeśli kolonializacja nie daje się sprowadzić wyłącznie do konferencji, to uchodzi ona do dziś za „przepowiednię obcej dominacji i wyzysku” kontynentu afrykańskiego.[2] W wyniku konferencji, na której również Rzesza Niemiecka zgłosiła swoje „terytoria ochronne”, kolonializm stawał się coraz ważniejszy w całym społeczeństwie: obok już wcześniej założonych stowarzyszeń kolonialnych, niemiecki kolonializm coraz częściej pojawiał się w książkach i obrazach – krótko mówiąc: w kulturze masowej. Szczególnie wśród mieszczaństwa doszło do „entuzjazmu kolonialnego”.[3]

Ogólnie rzecz biorąc, tak zwane panoramy były w XIX wieku bardzo popularną formą masowej rozrywki. Ich budowle rotundowe umożliwiały publiczności oglądanie prezentowanych tam, bardzo dużych malowideł panoramicznych, które zazwyczaj przedstawiały wojny (jak wojna francusko-pruska 1870/71) lub krajobrazy.[4] Panorama kolonialna w Kreuzbergu była monumentalną budowlą centralną z kopułą, o wysokości 23 metrów i średnicy 30 metrów. Dwupiętrowy budynek posiadał wejścia zarówno od Friedrichstraße, jak i od Wilhelmstraße. Ponieważ stał nieco cofnięty w szeregu domów, liczne kolorowe malowidła reklamowały budynek, również na ścianach szczytowych otaczających domów.[5] Na piętrze prezentowano malowidło panoramiczne o długości 115 metrów, które miało przedstawiać „karną ekspedycję niemieckiej marynarki wojennej z łodziami wojennymi „Olga” i „Bismarck” w grudniu 1884 roku na ruinach miasta Bell, z pomocą którego powstanie (…) przeciwko sojuszowi wodza Bella z Niemcami zostało stłumione“.[6] Widoczny był moment szturmowania wzgórza przez niemieckich marynarzy. Wyraźnie chodziło o przedstawienie chwili kolonialnego podporządkowania i rzekomej niemieckiej przewagi. Zauważyła to również współczesna recenzja w „Illustrirte Zeitung”: „Oglądając tę scenę, naprawdę dochodzi do głosu uczucie, jak bardzo inteligencja i przewaga moralna działają w stosunku do ludów niecywilizowanych (…)“.[7] Konkretnie chodziło o to, aby umożliwić widzom utwierdzenie się w poczuciu rzekomej wyższości.

Ogromny obraz można było oglądać z obrotowej platformy.[8] W przyziemiu budynku, oprócz obrazu, zaaranżowano trzy diorama i przedmioty z Kamerunu. Podczas gdy diorama przedstawiały „niemiecką faktorię”, przyjęcie króla Bella przez admirała i ostrzał miasta[9], obiekty miały według artykułu w prasie kolonialnej wyrażać „warunki życia w naszych zachodnioafrykańskich koloniach”, klimat, zwyczaje – po prostu „wszystko, co warto wiedzieć”.[10] Pokazano broń, produkty krajowe i handlowe, tkaniny, wyroby kowalskie, a także rzeźby w drewnie. Aby stworzyć rzekomo „autentyczną atmosferę”, instalacje te były oprawione przez wystawę tropikalnych roślin, mgłę i sztuczne oświetlenie.[11]

Jako przedsiębiorcy kolonialni właściciele Panoramy Kolonialnej potrafili wykorzystać nastroje kolonialne.[12] Inicjatorem, a zarazem właścicielem terenu, architektem budynku i operatorem Panoramy Kolonialnej był lipski architekt Carl Planer. Dlaczego kazał zbudować panoramę dokładnie w tym miejscu w Kreuzbergu, dziś nie da się już jednoznacznie wyjaśnić. Współwłaścicielem był monachijski malarz historyczny i twórca panoram Louis Braun, który wspólnie z malarzem Hansem Petersenem wykonał obraz panoramiczny.[13] Podczas gdy Louis Braun malował figury, Hans Petersen zajmował się krajobrazem. Jako rysownik i korespondent dla „Illustrirte Zeitung” przebywał w Afryce Zachodniej i był na miejscu podczas ataków w Kamerunie. Podróżował razem z Maxem Buchnerem, przedstawicielem Gustava Nachtigala. Nachtigal z kolei jako „komisarz Rzeszy” ds. Afryki Zachodniej pełnił kluczową rolę w ustanawianiu niemieckiego panowania kolonialnego w koloniach afrykańskich Kamerun i Togo, a także w tzw. „Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej” (dzisiejsza Namibia). Podczas niemieckich ataków Max Buchner zrabował również różne skarby kultury. Tangué, drewnianą ozdobę statku, przekazał Monachijskiemu Muzeum Etnograficznemu, gdzie znajduje się do dziś.[14]

Nie można dziś jednoznacznie stwierdzić, czy właściciele Panoramy Kolonialnej działali rzeczywiście autonomicznie, czy też stali na usługach „Stowarzyszeń Kolonialnych”.[15] Panorama Kolonialna była konsekwentnie pozytywnie recenzowana w odpowiedniej prasie kolonialnej. „Deutsche Kolonialzeitung”, organ założonego w 1882 roku narodowego Niemieckiego Stowarzyszenia Kolonialnego[16], pisał, że przedstawienia te „powinny wzbudzić jeszcze znacznie większe zainteresowanie posiadłościami tropikalnymi, za które Niemcy mogą być wdzięczne za swoje działania kolonialne”.[17] Z innych artykułów wynika również jasno, że „ożywienie zainteresowania kolonialnego” przez Panoramę Kolonialną było oceniane/postrzegane jako pozytywne.[18] W wydaniu z 1886 roku opublikowano również apel lub „pokorną prośbę” o przesyłanie przedmiotów z Afryki Zachodniej – długoterminowym celem było „rodzaj Muzeum Kolonii w pomieszczeniach przewidzianych do tego celu podczas urządzania budynku”. Wydrukowano również list od operatorów, w którym dziękują oni – zwłaszcza hamburskim firmom promowym – za dotychczasowe przesyłki przedmiotów. Nadrzędnym celem było nadal „współdziałanie w budzeniu i pielęgnowaniu z pewnością przyszłościowej myśli polityki kolonialnej w narodzie niemieckim”.[19] Jeden z artykułów odnosi się do „puszki na datki w Panoramie” – darowizny trafiały na misje kolonialne.[20]

Ogólnie rzecz biorąc, panorama kolonialna stała się wyrazem kolonialnego entuzjazmu w XIX-wiecznych Niemczech. Odpowiadała ona obrazowi oficjalnej polityki kolonialnej i służyła „inscenizacji i uzasadnianiu niemieckich interesów kolonialnych”.[21] Celem było popularyzowanie i wzmacnianie idei kolonialnej oraz umożliwienie odwiedzającym identyfikację z „zawłaszczaniem świata”.[22] Na konkretnym przykładzie historycznego miejsca w Kreuzbergu uwidaczniają się w ten sposób powiązania między kulturą masową, grabieżą dzieł sztuki, ruchem kolonialnym i konkretną polityką kolonialną.

Według „Deutsche Kolonialzeitung” Panorama Kolonialne odniosło wielki sukces, a w ciągu pierwszych pięciu miesięcy odwiedziło je 83 000 osób.[23] Było otwarte od dziewiątej rano do jedenastej wieczorem. Cena biletu wstępu wynosiła jedną markę.[24] Kiedy zainteresowanie w Berlinie osłabło, obraz został usunięty w 1887 roku i najpierw wystawiony w Dreźnie, a następnie w Monachium. Panorama w Kreuzbergu od tej pory prezentowała obraz z Norwegii. Już w 1891 roku, krótko przed końcem „boom na panoramy”, budynek został sprzedany, a rok później rozebrany. Dziś na terenie Kreuzbergu nie ma żadnych śladów tej przeszłości.[25]