Kamień Hererów

Ukryty na cmentarzu Columbiadamm w Neukölln znajduje się duży kamień z czerwonego granitu z napisem^[1] poświęcony 7 niemieckim żołnierzom kolonialnym, którzy walczyli i zginęli w latach 1904-1907 w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej, dzisiejszej Namibii, która była niemiecką kolonią od 1884 do 1915 roku. Kamień, określany jako Afrikastein, a później Hererostein, upamiętnia „heroiczną śmierć” tych osób: poruczników Richarda von Rosenberga i Bodo von Ditfurtha, grenadiera Johanna Hovela oraz fizylierów Johanna Orphela, Franza Dallmanna, Johanna Faussera i Karla Kliebisch. Napis kończy się dedykacją kamienia pamięci tych „bohaterów”. Przed przeniesieniem do Neukölln kamień został pierwotnie wzniesiony w 1907 roku przy Urbanstraße w Kreuzbergu, na terenie koszar wojskowych 2. Pułku Grenadierów Cesarskich Gwardii im. Franza. Dziś stary Kasyno Oficerskie przy Urbanstraße 21 jest jedynym śladem po koszarach, wraz z pomnikiem żołnierza na rogu Urban- i Baerwaldstraße. Hererostein znajdował się w tym miejscu przez ponad 60 lat, zanim został ostatecznie przeniesiony do Neukölln w 1973 roku z powodu prac budowlanych w okolicy.

W tym czasie i z inicjatywy Afrika-Kameradschaft Berlin oraz Traditionsverband ehemaliger Schutz-und Überseetruppen kamień przeszedł renowację i został ozdobiony różnymi emblematami kolonialnymi, które zostały wyryte bezpośrednio w kamieniu. Należą do nich insygnia Traditionsverband ehemaliger Schutz-und-Überseetruppen, składające się z Schutztruppenhut, czyli kapelusza noszonego przez niemieckich żołnierzy kolonialnych w Afryce, z barwami niemieckiej flagi cesarskiej, a także herb Deutsche Afrika-Korps, przedstawiający palmę i żelazny krzyż. Traditionsverband został założony w 1956 roku i działa jako organizacja parasolowa dla wszystkich regionalnych stowarzyszeń kombatanckich zrzeszających byłych żołnierzy kolonialnych, jednak swoje korzenie wywodzi od pierwszego stowarzyszenia byłych Schutztruppen służących w Afryce, założonego w 1896 roku.^[2] Z kolei Deutsche Afrika-Korps była niemiecką siłą ekspedycyjną, która walczyła w Afryce Północnej w latach 1941-1943 w ramach kampanii afrykańskiej II wojny światowej. Obie organizacje znane są z silnych poglądów prokolonialnych i kolonialno-rewizjonistycznych i współpracowały, aby zapewnić dalsze eksponowanie Hererostein w Berlinie.^[3] Ich współpraca ponownie dedykowała Hererostein wszystkim niemieckim żołnierzom, którzy zginęli w Afryce.^[4]

Po dziesięcioleciach narastające niezadowolenie z kolonialnego tonu i jednostronności pomnika doprowadziło do lokalnych inicjatyw mających na celu aktualizację Hererostein. W 2004 roku radny Marcus Albrecht złożył petycję o zainstalowanie tablicy upamiętniającej ofiary niemieckiego kolonializmu w Namibii. Zostało to ostatecznie zrealizowane w 2009 roku, kiedy u podnóża Hererostein położono dodatkową tablicę, rozszerzając upamiętnienie o losy skolonizowanych, a nie tylko kolonizatorów. Tablica wykonana jest z czarnego kamienia i ma kształt Namibii. Zawiera następujący napis^[5] białymi literami: Pamięci ofiar niemieckiego panowania kolonialnego w Namibii 1884-1915 / w szczególności wojny kolonialnej 1904-1907 / Zgromadzenie Dzielnicy i Biuro Dzielnicy Berlin Neukölln. Napis kończy się cytatem Wilhelma von Humboldta: Tylko ci, którzy znają przeszłość, mają przyszłość. Dziś Hererostein jest złożonym pomnikiem składającym się z tych dwóch stron historii.

Od samego początku niemieckiej okupacji kolonialnej w Namibii, lokalne ludy Herero, Nama i San odczuwały niechęć i stawiały opór niemieckim rządom. Kolonialni osadnicy zagrażali sposobowi życia Herero opartemu na hodowli bydła, zajmując ziemie Herero pod budowę swoich osiedli i coraz częściej domagając się większych terenów pod budowę kolei. Plany internowania grup Herero w rezerwatach w celu przejęcia większej ilości ziem stanowiły jeszcze większe zagrożenie dla przetrwania Herero.^[6] Ponadto, niemiecka kontrola nad lokalną gospodarką stworzyła systemy finansowej zależności, przez co Herero popadli w długi wobec białych handlarzy. Niemieccy handlarze kradli bydło Herero jako formę „ściągania długów”, pozbawiając Herero kamienia węgielnego ich kultury i środków do życia, doprowadzając ich do ubóstwa. Poza opresją ekonomiczną, rasizm i rasowa przemoc nieodłącznie związane z kolonializmem, takie jak gwałty, spowodowały ogromne cierpienie lokalnych ludów namibijskich. Zdehumanizowani i cenieni jedynie jako źródło taniej siły roboczej, narastająca niechęć Herero wobec niemieckiej okupacji doprowadziła w końcu do otwartej rebelii 11 stycznia 1904 roku na obszarze Okahandja w centralnej Namibii. Pod przywództwem wodza Samuela Maherero, wojownicy Herero zaatakowali farmy, osiedla, poczty, pociągi i inne symbole niemieckiego ucisku, zabijając 123 Niemców.^[7]

W odpowiedzi na to, latem 1904 roku do regionu napłynęły niemieckie posiłki wojskowe pod nowo objętym dowództwem Lothara von Trothy, znanego ze swojego bezwzględnego i brutalnego rekordu wojskowego w Deutsch Ost-Afrika, a także w powstaniu bokserów (1899-1901) w Chinach. Niemieckie wojsko kolonialne dokonało masakry Herero w bitwie pod Waterberg 11 sierpnia 1904 roku, technicznie odnosząc zwycięstwo militarne nad zbuntowanym plemieniem. Niezadowolony von Trotha rozkazał swoim wojskom ścigać ocalałych Herero, którzy uciekli na pustynię Omaheke.^[8] To właśnie w tym okresie po bitwie pod Waterberg popełniono jedne z najohydniejszych zbrodni przeciwko Herero i Nama. Ocalałym z masakry zablokowano powrót do ich ziem, zamiast tego zmuszono ich do dalszej ucieczki na pustynię, gdzie wielu zmarło z wyczerpania lub zostało zaatakowanych przez niemieckich żołnierzy. Niemieckie siły zajęły i zatruły źródła wody, powodując śmierć tysięcy ludzi z powodu odwodnienia.^[9] Później, w trakcie kampanii von Trothy, gdy Nama dołączyły do powstania w 1905 roku pod przywództwem wodza Hendrika Witbooia, ocalali Herero i pojmani Nama zostali uwięzieni w obozach koncentracyjnych, gdzie doświadczyli niezwykle surowych warunków pracy przymusowej, zaprojektowanych tak, aby ich wykończyć. Szacuje się, że śmiertelność w obozach, z których najbardziej znanym był ten na Wyspie Rekina, wynosiła około 50%.^[10] Takie taktyki były częścią rozkazu eksterminacji von Trothy lub Vernichtungsbefehl, pisemnego rozkazu, który później stał się nieocenionym dowodem w budowaniu sprawy dowodzącej, że zbrodnie popełnione przeciwko Herero po bitwie pod Waterberg stanowiły ludobójstwo. Do czasu zamknięcia obozów koncentracyjnych w 1908 roku, Herero stracili 50-75% swojej populacji, Nama 50%.^[11] Liczba ofiar jest sporna, ale eksperci szacują ją na 60-100 000 zgonów.^[12]

Systematyczne zabijanie, celowanie w konkretne grupy etniczne i zamiar ich całkowitego unicestwienia, to właśnie te czynniki, które prawnie definiują działania podjęte przez niemiecką armię kolonialną w latach 1904-1907 jako ludobójstwo.^[13] To, czy ludobójstwo Herero i Nama powinno być tak definiowane, od dziesięcioleci stanowiło przedmiot gorących sporów, pomimo oficjalnej klasyfikacji jako pierwszego ludobójstwa XX wieku w Raporcie Whitakera ONZ z 1985 roku.^[14] Podczas wydarzenia w 2004 roku upamiętniającego setną rocznicę bitwy pod Waterberg, niemiecka minister ds. rozwoju Wieczorek-Zeul po raz pierwszy przyznała, że zbrodnie popełnione pod niemieckim przywództwem były ludobójstwem i przeprosiła^[15], jednak oficjalne uznanie ze strony rządu niemieckiego nastąpiło dopiero w 2015 roku.^[16] Ta wyraźna niechęć do tak długiego uznawania ludobójstwa Herero i Nama wiąże się z obawą przed konsekwencjami prawnymi, w szczególności przed moralnym i prawnym obowiązkiem wypłacenia reparacji grupom Herero i Nama w dzisiejszej Namibii. W Berlinie ten konflikt definicyjny znajduje odzwierciedlenie również w historii pomnika Hererostein, prowokując nas do pytania, jak dziś pamiętamy wydarzenia, które miały miejsce w latach 1904-1907.

Tekst wyryty na tablicy dodanej do Hererostein w 2009 roku został wspólnie skonsultowany przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Kancelarię Senatu, Ambasadę Namibii i Radę Dzielnicy Neukölln. Zatwierdzenie tekstu było uzależnione od nieużywania słowa „ludobójstwo” (Wendt, 2008).^[17] Zamiast tego użyto terminu „wojna kolonialna” (Kolonialkrieg). Zostało to zinterpretowane przez ważne grupy reprezentujące diasporę afrykańską i osoby kolorowe w Berlinie jako eufemizm i trywializacja faktów historycznych, ostatecznie zaprzeczając kolonialnej przeszłości kraju (Afrika-Rat et al 2009).^[18] Wiedza o niemieckiej historii kolonialnej, zwłaszcza o tych bardzo mrocznych rozdziałach, jest nieobecna w zbiorowej pamięci niemieckiego społeczeństwa (Zeller 2010: 65). Nawet te nieliczne ślady historii kolonialnej, które są bardziej widoczne w berlińskim krajobrazie miejskim, często pozostają nierozpoznane lub ignorowane, takie jak ulice nazwane na cześć oficerów kolonialnych, których dokonania zostały wymazane przez systematyczne zapominanie^[19], lub, jak nazywa to Kößler, „konsensus milczenia” („Konsens des Beschweigens”).^[20] Taka kolonialna amnezja ma monumentalny skutek w postaci uczynienia pewnych historii niewidocznymi i nie przyczynia się do tworzenia społeczeństwa integracyjnego. Wybór języka, który zaciemnia rzeczywistość ludobójstwa, uniemożliwia pociągnięcie do odpowiedzialności i stanowi przeszkodę w pracy na rzecz zdekolonizowanej przyszłości.

W ostatnich latach zasłona kolonialnej amnezji w Berlinie nieco się uniosła. Założenie grup antykolonialnych, takich jak Berlin Postcolonial i AfricAvenir, oraz ich ważna praca, a także zacięta dyskusja na temat Forum Humboldta i towarzyszących mu kwestii pochodzenia i restytucji, wprowadziły kwestie dekolonizacji do dyskursu publicznego.^[21] Kluczowe dla rozpakowania kolonialnej przeszłości jest krytyczne ponowne przeanalizowanie, co oznacza Hererostein i jaką rolę może odgrywać w berlińskim krajobrazie miejskim. Po pierwsze, pierwotna intencja stojąca za instalacją pomnika, grupy, które wspierały jego renowację, oraz obfitość kolonialnej symboliki składają się na nadmierne podkreślanie perspektywy sprawcy. Uzupełniająca tablica z nieadekwatnym sformułowaniem tylko częściowo przeciwstawia się tej celebracji niemieckiego kolonializmu. Ponadto, pomnikowi brakuje odpowiedniej kontekstualizacji i historyzacji. Właściwa kontekstualizacja samego Hererostein mogłaby pomóc w ponownym dedykowaniu pomnika z celebracji kolonializmu na upamiętnienie cierpienia, które spowodował, przerywając pierwotną intencję kamienia i przekształcając go w symbol wzięcia odpowiedzialności za przeszłość.^[22] Byłaby to również okazja do uznania trwających dziś skutków struktur kolonialnych w Berlinie, od utrzymujących się nierówności rasowych w Namibii po rasizm i dyskryminację w Niemczech.^[23] Ukryta lokalizacja pomnika jest dodatkowym problemem. Israel Kaunatjike, Herero mieszkający w Berlinie, zabiegał o przeniesienie Hererostein w bardziej centralne miejsce, albo w pobliże Bundestagu, albo na Wilhelmstraße, gdzie mógłby dołączyć do innych małych pomników upamiętniających Konferencję Berlińską 1884-1885.^[24] Ukryty w Neukölln i poza zasięgiem publicznym, bez oznakowania lub innych wskazówek o jego obecności, historia ofiar kolonializmu jest nadal uciszana. Zajęcie się wszystkimi tymi czynnikami może pomóc w uznaniu i wzięciu odpowiedzialności za zbrodnie kolonialne i przybliżyć nas o krok do zdekolonizowanego społeczeństwa.

Dziś Hererostein można znaleźć, po długich poszukiwaniach, tuż za innymi pomnikami wojennymi i grobami wojskowymi, w cieniu meczetu Sehitlik. W połowie listopada, po Dniu Pamięci (Volkstrauertag), wokół tablicy w kształcie Namibii leżą świeże kwiaty; u podstawy kamienia stoją małe czerwone plastikowe znicze. Hererostein pozostaje pomnikiem spornym jako twórca i strażnik pamięci. Używanie jednoznacznego języka do nazwania ludobójstwa ludobójstwem, zapewnienie kontekstu dla pomnika i upamiętnianej historii oraz wybór bardziej publicznej lokalizacji to ulepszenia, które pomogłyby Hererostein odblokować jego potencjał jako punktu skupienia antykolonialnego. Jednak wszystkie te działania muszą być podejmowane w konsensusie, ścisłej współpracy i pod przywództwem grup reprezentujących i wspierających diasporę afrykańską w Berlinie. W ten sposób Hererostein mógłby nadal wywierać transformacyjny wpływ na nasze praktyki pamięci dotyczące niemieckiego kolonializmu oraz ludobójstwa Herero i Nama, służąc jako przypomnienie przeszłości, symbol odpowiedzialności i zobowiązanie do dalszej pracy na rzecz dekolonizacji.