Ogród Botaniczny i Muzeum Botaniczne

W 1679 roku Fryderyk Wilhelm I., elektor Brandenburgii, założył ogród użytkowy w wiosce, która dziś jest dzielnicą Berlina Schöneberg, położonej wówczas przy drodze do Poczdamu. W połowie XVIII wieku, pod kierownictwem Johanna Gottlieba Gleditscha, przekształcił się on w ogród botaniczny w ścisłym tego słowa znaczeniu (Urban 1881).

Ogród stał się węzłem transnarodowej sieci botanicznej, której celem była inwentaryzacja i badanie globalnej różnorodności roślin, rozwijającej się i rozkwitającej ręka w rękę z europejską ekspansją kolonialną (Brockway 1979, Schiebinger & Swan 2005, Dauser et al. 2008, Baber 2016).

Ekspansji kolonialnej towarzyszyli botanicy, a ich podróże badawcze nierzadko ją przygotowywały i wspierały. Kolonizacja umożliwiła dostęp do globalnej różnorodności roślin, a sieć botaniczna zapewniła transnarodową wymianę roślin i wiedzy o roślinach z całego świata. Obejmowało to wymianę nasion między ogrodami, której obrót w Ogrodzie Botanicznym w Berlinie w latach 10. XIX wieku wynosił średnio 16 000 porcji nasion rocznie (Urban 1881: 33).

Około 1819 roku ogród został uzupełniony o własne zielnik, którego podstawę stanowił osobisty zielnik Carla Ludwiga Willdenowa. W ciągu XIX wieku ogród był wielokrotnie rozbudowywany, a w 1879 roku dla znacznie powiększonych, tymczasowo przechowywanych zbiorów i biblioteki, wzniesiono przy Grunewaldstraße własny budynek, Muzeum Botaniczne (Urban 1881; Böttcher & Ohlendorf 2022), dzisiejszy „Haus am Kleistpark“.

Jeszcze zanim założone w 1871 roku państwo narodowe Niemiec samo stało się potęgą kolonialną, Ogród Botaniczny w Berlinie, dzięki sieci botanicznej i nie w ostatniej kolejności dzięki podróżnikom badawczym zbierającym dla niego materiały, od Alexandra von Humboldta, przez Friedricha Sellowa, po Georga Schweinfurtha, mógł stać się jedną z największych instytucji tego typu w Europie. Już w 1846 roku liczba gatunków uprawianych w Ogrodzie Botanicznym w Berlinie wzrosła do ponad 14 000 (Urban 1881: 42).

Ogrody botaniczne od samego początku funkcjonowały jako centra badawcze i transferowe zasobów roślinnych, wraz z rodzimą wiedzą o roślinach z terenów skolonizowanych, zwłaszcza w celu komercyjnego wykorzystania. Dotyczy to nie tylko roślin użytkowych – przykłady podają Büttner & Trautmann (2020), ale także szybko rosnącej w XIX wieku liczby roślin ozdobnych.

Jako biolodzy, botanicy przyczynili się do ukształtowania rasistowskiego obrazu człowieka, który ideologicznie wspierał europejską ekspansję kolonialną, i – w różnym stopniu indywidualnym – przenosili go w swojej pracy. Carl von Linné był nie tylko założycielem nowoczesnej nomenklatury biologicznej, ale także pionierem klasyfikacji ludzi na rasy biologiczne, którym przypisywano wartościujące cechy (Linné 1766: 29 https://www.biodiversitylibrary.org/page/42946225).

Rasistowsko ukształtowany obraz człowieka i postawa działania jako przedstawiciela nadrzędnej cywilizacji często determinowały działania i myślenie badaczy w ich kontakcie z rdzennymi kulturami, znajdowały odzwierciedlenie w ich produkcji wiedzy i w powszechnej ignorancji wobec rodzimych systemów wiedzy (Mills 2007, Schiebinger 2021).

Pięć lat po konferencji berlińskiej w 1884 roku, na której europejskie mocarstwa kolonialne negocjowały podział Afryki między sobą, a w wyniku której Niemcy stały się potęgą kolonialną z trzecim co do wielkości terytorium skolonizowanym, rozporządzenie Rady Federalnej z 21 lutego 1889 roku przyznało Ogrodowi Botanicznemu, wraz z Muzeum Historii Naturalnej i Muzeum Etnograficznym, pierwszy zestaw kolekcji przyrodniczych i etnograficznych ze wszystkich ekspedycji wysłanych na koszt Rzeszy (Kaiser 2021).

Wysiłki kierownictwa Ogrodu Botanicznego w Berlinie w celu uzyskania wsparcia państwa dla badań nad światem roślin na terenach skolonizowanych przez Niemcy przyniosły rezultaty po wieloletnich negocjacjach między Ministerstwem Spraw Zagranicznych Rzeszy Niemieckiej, Pruskim Ministerstwem Kultury i kierownictwem Ogrodu Botanicznego w Berlinie. W dniu 31 marca 1891 roku przy Ogrodzie Botanicznym i Muzeum Botanicznym w Berlinie utworzono „Centralne Biuro Botaniczne dla Niemieckich Kolonii“ (Kaiser 2021).

Centralne Biuro miało trzy obszary zadań (Zepernick 2002, Kaiser 2021):

a) Pozyskiwanie odpowiednich gatunków tropikalnych roślin użytkowych; wysyłka nasion i roślin żywych, zwłaszcza do ogrodów badawczych rolnictwa w niemieckich koloniach, w celu wspierania kolonialnej gospodarki plantacyjnej.

b) Badanie różnorodności roślin w koloniach pod kątem ich komercyjnego wykorzystania

c) Szkolenie ogrodników do służby kolonialnej; doradztwo dla urzędów, plantacji i innych przedsiębiorstw, stacji misyjnych; instruktaż ogrodników, urzędników kolonialnych, kupców, misjonarzy, właścicieli plantacji i innych (wówczas prawie wyłącznie mężczyzn), którzy przebywali w koloniach krótko- lub długoterminowo, w zakresie działalności kolekcjonerskiej dla Ogrodu Botanicznego i Muzeum Botanicznego

Ponadto Ogród Botaniczny i Muzeum Botaniczne w Berlinie wraz z Centralnym Biurem, poprzez swoje wystawy, przekazywały szerokiej publiczności wiedzę o roślinach w koloniach (zwłaszcza roślinach użytkowych) i ich produktach, aby wzmocnić zainteresowanie społeczeństwa niemieckimi koloniami.

Wspierając właścicieli plantacji i ogrody badawcze rolnictwa w Victorii (Kamerun), Amani (Niemiecka Afryka Wschodnia, obecnie Tanzania), Misahöhe i Sokodé (Togo, obecnie Togo) oraz w Rabaul (Niemiecka Nowa Gwinea, obecnie Papua-Nowa Gwinea), Ogród Botaniczny w Berlinie pomagał we wdrażaniu gospodarki plantacyjnej w koloniach. Doprowadziło to powszechnie do zniszczenia rodzimych gospodarek, wywłaszczenia i wypędzenia rdzennych mieszkańców, pracy przymusowej i ostatecznie brutalnego militarnego stłumienia powstań (Conrad 2019).

W celu organizacji i finansowania badań stosowanych w zakresie rolnictwa i leśnictwa kolonialnego, przedsiębiorcy gospodarki kolonialnej założyli 25 października 1897 roku „Komitet Gospodarki Kolonialnej (KWK)“, który wydawał również własne czasopismo „Tropenpflanzer“. Komitet finansował studia i ekspedycje, w których uczestniczyli również botanicy z Ogrodu Botanicznego w Berlinie (Zepernick 1990).

Brak możliwości rozbudowy kolekcji żywych i muzealnych oraz zanieczyszczenie roślin emisjami z niezliczonych pieców węglowych w sąsiedztwie, w ówczesnym śródmiejskim Schöneberg, doprowadziły pod kierownictwem Adolfa Englera jako dyrektora i Ignatza Urbana jako wicedyrektora do opracowania planów przeniesienia ogrodu (Urban 1916).

W latach 1895-1910 dokonano więc obszernej nowej aranżacji ogrodu i muzeum w Dahlem koło Berlina, jako nowo powstającym ośrodku naukowym. W nowej lokalizacji, zgodnie z koncepcją dyrektora Adolfa Englera „Świat w jednym ogrodzie“, odzwierciedla się imperialna wielkość i bogactwo potęgi kolonialnej dążącej do hegemonii.

Niedługo potem wynik I wojny światowej znacznie zmienił polityczne i ekonomiczne ramy. Państwowe finansowanie „Centralnego Biura Botanicznego dla Niemieckich Kolonii“ zostało wstrzymane po zrzeczeniu się niemieckich kolonii w traktacie wersalskim w 1920 roku, a biuro zostało rozwiązane (Zepernick 2002, Kaiser 2021).

Z pomocą „Centralnego Biura“ oraz wsparcia „Komitetu Gospodarki Kolonialnej“ Ogród Botaniczny w Berlinie zdołał znacznie powiększyć swoje kolekcje z kolonii w latach 1891-1920. Koniec niemieckich kolonii nie oznaczał jednak końca plantacji prowadzonych przez niemieckich przedsiębiorców, ani podróży badawczych i kolekcjonerskich niemieckich botaników (Timler & Zepernick 1987). Na przykład Ogród Botaniczny w Berlinie otrzymał jedną z największych kolekcji roślin (kilkadziesiąt tysięcy okazów) z dzisiejszej Tanzanii, zebraną przez Gustava Alberta Petera w latach 1925-1926 (Peter 1927, Polhill & Polhill 2015).

Krótkotrwałe ożywienie Centralnego Biura dla Kolonii nastąpiło między 1939 a 1943 rokiem. Na polecenie Ministerstwa Gospodarki Rzeszy Narodowosocjalistycznej, w 1936 roku utworzono „Grupę Niemieckich Przedsiębiorstw Gospodarki Kolonialnej“ („DeKo-Gruppe“) jako jedynego przedstawiciela niemieckich firm działających w szeroko pojętej gospodarce kolonialnej. Na jej czele stanął Kurt Weigelt, od 1922 roku członek zarządu Deutsche Bank, członek wspierający SS, kierownik działu gospodarki w Kolonialno-Politycznym Urzędzie NSDAP (KPA) i strategiczny mózg „wszystkich planów gospodarki kolonialnej NSDAP w dziedzinie gospodarki“ (Linne 2006: 144–145, 150–151). Od DeKo Ogród Botaniczny w Berlinie otrzymał w 1937 roku zlecenie zbadania „na zaproszenie kilku [niemieckich] plantacji położonych w brytyjskiej części mandatu Kamerunu […] możliwości zastosowania prac naukowo-stosowanych“ (Anonim 1939: 393). W tym celu Walter Domke, od 1928 roku naukowiec na czasowo zatrudnionych stanowiskach w Ogrodzie Botanicznym w Berlinie, został wysłany do Kamerunu od stycznia do czerwca 1938 roku. W dniu 1 sierpnia 1939 roku „Centralne Biuro Botaniczne dla Kolonii“, jak brzmiała jego nowa nazwa, wznowiło swoją działalność (Anonim 1940: 280, 559) – zaledwie miesiąc przed niemieckim najazdem na Polskę, który rozpoczął II wojnę światową; 18 września 1941 roku nastąpiło oficjalne uznanie Centralnego Biura przez Ministerstwo Nauki, Oświaty i Wychowania Ludowego (Anonim 1942: 652, Linne 2006). Centralne Biuro było finansowane przez DeKo, co obejmowało stanowisko Domkego, który został urlopowany z Ogrodu Botanicznego w celu kierowania Centralnym Biurem (Anonim 1940: 559, Linne 2006: 154). Po tym, jak przebieg wojny uniemożliwił dalsze podróże, Domke i jego współpracownicy pracowali nad dwoma dziełami ilustrowanymi na temat tropikalnych roślin użytkowych i „roślin trujących lub szkodliwych dla bydła w Afryce“ (Gerloff et al. 1989: 5). Dostarczali różnym aktorom polityki kolonialnej, w tym członkom Wehrmachtu i SS, wykładów, kursów i opinii głównie na temat afrykańskich roślin, a także „w interesie kolonialnych celów gospodarczych, w szklarniach ogrodu prowadzili obszerne uprawy licznych selekcji palmy olejowej“ (Anonim 1941: 559f.; Anonim 1942: 652f.).