Pokaz „ras ludzkich” Carla Marquardta nad Białym Jeziorem

Późnym latem 1906 roku nad brzegiem Białego Jeziora odbył się tzw. „pokaz ludów”[i]. Podczas tych wydarzeń wystawiano pod gołym niebem przed płacącą publicznością przedmioty, zwierzęta, a zwłaszcza ludzi z innych krajów i kontynentów. „Pokazy ludów” około roku 1900 udawały, że dają wgląd w inne kultury. Niektóre prezentowały się jako przedsięwzięcia oparte na badaniach naukowych. W rzeczywistości jednak były to wysoce hierarchiczne i sztuczne widowiska, których pełne obietnice autentyczności służyły przede wszystkim interesom biznesowym organizatorów. Reprodukowały rasistowskie stereotypy i utrwalały kolonialne wzorce myślenia.

Wystawę nad Białym Jeziorem, która nosiła nazwę Afryka, zorganizował impresario Carl Marquardt (1861–1916). W organizacji swoich wystaw Marquardt współpracował ze swoimi dwoma braćmi, Friedrichem Marquardtem (1864–1918), zwanym Fritzem, i Gustavem Marquardtem (1868–1933). Bracia Marquardt należeli do najbardziej znanych przedsiębiorców branży „pokazów ludów” około roku 1900. Sławę tę zawdzięczali trzem szczególnie wystawnym „pokazom ludów” z udziałem ludzi z Samoa.[ii]

Wystawy Samoa i etnologiczne „zbieranie”

Fritz Marqurdt wyemigrował jako młody człowiek na Samoa i zdobył uznanie w białej społeczności kolonialnej Samoa.[iii] Mieszkał na Samoa z przerwami do około 1912 roku i poślubił tam Denise Devère (1876–?), która miała samoańską matkę i francuskiego ojca. Denise i Fritz Marquardt zajmowali się rekrutacją wykonawców „pokazów ludów”, towarzyszyli ludziom w ich podróżach po Europie i pełnili funkcję tłumaczy.[iv]

Trzy wystawy Samoa potoczyły się bardzo różnie. Pierwsza podróżowała po Europie w latach 1895-1897.[v] Na wystawie wystąpiło siedmiu mężczyzn i 34 kobiety. Zachowało się wiele zdjęć i pocztówek, na których szczególnie przedstawiono towarzyszące kobiety. Bracia Marquardt wykorzystali powszechny stereotyp szczególnie pięknych kobiet z „Południowego Pacyfiku”, aby promować swoją wystawę. Jednak wystawa Samoa była naznaczona skandalami, o których szczegółowo informowała prasa. Dyrektor berlińskiego Passage-Panoptikums, gdzie wystawa była prezentowana, wysunął poważne zarzuty przeciwko Marquardtowi. Chociaż zarzuty nie mogły zostać potwierdzone w policyjnym dochodzeniu. Ale zarzuty pokazują – nawet jeśli nie dotyczyły wystawy Samoa (czego dokładnie nie wiemy) – że kary cielesne, pozbawienie jedzenia i złe zakwaterowanie były możliwe i prawdopodobnie nie były rzadkością w branży „pokazów ludów”.[vi]

Po zakończeniu wystawy Carl Marquardt wraz z wykonawcami, swoim bratem i szwagierką udał się na Samoa, gdzie prowadził badania etnologiczne. Sam uważał się nie tylko za biznesmena, ale także za „etnologa”, a swoje „pokazy ludów” określał jako „wystawy ludoznawcze”.[vii] Po powrocie do Niemiec w 1899 roku opublikował szeroko cytowane studium na temat praktyki tatuowania na Samoa. Już wcześniej, przy pomocy swojego brata i szwagierki, zaczął gromadzić obszerną kolekcję etnograficzną i oferować ją na sprzedaż. Ponadto Carl Marquardt opublikował dwie publikacje, w których przedstawił proces kolonizacji Samoa – oczywiście z niemieckiej perspektywy.[viii]

W latach 1900/1901 druga wystawa Samoa braci Marquardtów objeżdżała Niemcy (m.in. z przystankiem na Wystawie Światowej w Paryżu).[ix] W międzyczasie część Samoa stała się oficjalnie niemiecką kolonią. Bracia Marquardt twierdzili teraz, że pokazują Niemcom swoich „nowych rodaków”. W ten sposób wystawa osiągnęła nową jakość połączenia między kolonializmem a „wystawami etnograficznymi”. Bracia Marquardt reklamowali się poprzez kolonialne przejęcie Samoa i podczas każdego występu pozwalali na wywieszenie niemieckiej flagi nad wioską z „Południowego Pacyfiku”.

Aby uniknąć skandali podczas drugiej wystawy Samoa, została ona zorganizowana inaczej niż pierwsza. Marquardtowie powierzyli wybór uczestników i ich opiekę podczas podróży szanowanemu samoańskiemu dygnitarzowi Te’o Tuvale (1855–1919). Tuvale ze swojej strony wykorzystał podróż do Europy, aby zdobyć wiedzę o Niemczech. Po powrocie stał się ważnym „cultural broker”, pośrednikiem między interesami miejscowej ludności a władzą kolonialną.[x]

Afryka nad Białym Jeziorem i trzecia wystawa Samoa

W 1900 roku Cesarstwo Niemieckie zakazało przywożenia ludzi z niemieckich kolonii do Niemiec w celach wystawienniczych.[xi] Od 1904 do 1914 roku Carl i jego brat Gustav Marquardt wystawiali ludzi z Afryki Północno-Zachodniej, Egiptu i dzisiejszego Sudanu.[xii]

Podczas wystawy Afryka w Weißensee w 1906 roku wystąpiło 53 ludzi. Zadaniem wykonawców było, według współczesnego doniesienia prasowego, „przedstawienie na naszych oczach osobliwego obrazu obyczajów i kultury krain, które zamieszkują”.[xiii] Ludzie ci mieszkali i żyli przez około cztery tygodnie w prowizorycznych kwaterach wokół jeziora Weißen See. Kim były te 53 osoby występujące w pokazach Afryka, nie zachowało się w żadnym źródle. Nie znamy ich imion, pochodzenia, motywów udziału w takim pokazie. Nie wiemy, jak wyglądały ich umowy o pracę, mamy niewiele wskazówek co do warunków pracy na miejscu, ile zarabiali i jak spędzali czas wolny. Tylko dla nielicznych „pokazów ludów” dysponujemy materiałem źródłowym, który pozwala odpowiedzieć na te pytania.

Pokazano to, czego oczekiwała publiczność: zaklinaczy węży, „panie z haremów”, gry konne, występy strzeleckie, tradycyjne rzemiosło i pozorne sceny z życia codziennego.[xiv] Wystawiani ludzie byli świadkami ciężkiej pracy w niezwykłych i sztucznych warunkach. Już sama podróż była długa i męcząca, zazwyczaj miejsce występu zmieniano kilkakrotnie. Do tego dochodził obcy klimat, nieznane jedzenie, czasami żałosne zakwaterowanie i bycie obiektem obserwacji publiczności.

Pomimo zakazu sprowadzania ludzi z niemieckich kolonii do Niemiec w celu organizowania „pokazów ludów”, Fritz i Carl Marquardt uzyskali specjalne zezwolenie od Rzeszy Kolonialnej na kolejny pokaz Samoa.[xv] Kiedy je otrzymali, trzeci pokaz Samoa podróżował po Niemczech w latach 1910/1911. Program był podobny do poprzednich tras: prezentowano m.in. tańce, pieśni i zapasy, a także wspinanie się na drzewo kokosowe i zawody wioślarskie. Z tego pokazu również zachowało się wiele zdjęć i pocztówek. Wiele kolekcji etnologicznych w Niemczech posiada przedmioty artystyczne i użytkowe, które trafiły do Niemiec w ramach tego pokazu.[xvi]

Wystawę ponownie uświetnił ważny dygnitarz: Tupua Tamasese Lealofi (1863–1915) podróżował do Niemiec z żoną i dziećmi. Podobnie jak dziesięć lat wcześniej Te’o Tuvale, Tamasese nie postrzegał tej trasy jako rozrywkowej. Chciał raczej wykorzystać ją do nawiązania kontaktów dyplomatycznych. Nie brał udziału w pokazach, pełnił wyłącznie rolę reprezentacyjną i w żadnym wypadku nie był gotów występować jako artysta estradowy. W Monachium, na Oktoberfest, Tamasese spotkał się z księciem-regentem Bawarii Luitpoldem, w Berlinie był gościem na kilku przyjęciach, a na własne życzenie spotkał się w końcu z cesarzem Wilhelmem II podczas wiosennej parady na Tempelhofer Feld.

Wystawy dotyczące Samoa pokazują, że w niektórych „wystawach etnograficznych” wystawiane osoby działały świadomie, wykorzystywały swoje możliwości działania, rozwijały własne odczytania i interpretacje podróży, broniły się przed niedogodnościami i realizowały własne cele i interesy. Czy było to możliwe również w przypadku wystaw Afryka Marquardtów, należy raczej wątpić, biorąc pod uwagę dostępne obecnie źródła. Ponadto należy obawiać się, że zdecydowana większość protagonistów wystaw etnograficznych około 1900 roku nie może zostać wyciągnięta z anonimowości.