Indyjskie Biuro Informacji i Wiadomości oraz studencka polityka antykolonialna

Wiosną 1921 roku Virendranath Chattopadhyaya (1880–1937), znany również jako „Chatto”, założył w Berlinie Indyjskie Biuro Informacji i Wiadomości (Indian News Service and Information Bureau, INSIB – w dalszej części tekstu używana będzie ta skrócona nazwa lub po prostu „Biuro”). Przez następne pięć lat Biuro funkcjonowało jako agencja informacyjna, dostarczająca niemieckim czytelnikom wiadomości o Indiach w swoich publikacjach i indyjskim czytelnikom wiadomości o Niemczech; było również agencją promującą handel między Niemcami a Indiami; ponadto pełniło funkcję organu doradczego dla indyjskich studentów, którzy chcieli studiować w Niemczech. Dzięki temu Biuro zajmowało szczególną pozycję na styku europejskiej polityki kolonialnej, antykolonialnego aktywizmu i migracji indyjskich studentów do Niemiec – w czasie, gdy Berlin był „centrum ruchu antyimperialistycznego” i główną siedzibą międzynarodowego komunizmu.^[1] W berlińskim INSIB działania na rzecz antykolonialnego indyjskiego ruchu niepodległościowego nakładały się na siebie, a jego aktorzy szukali w ten sposób powiązania z międzynarodowym komunizmem.

Chociaż na temat historii indyjskich i antykolonialnych organizacji w Berlinie okresu Republiki Weimarskiej ukazuje się coraz więcej specjalistycznej literatury naukowej, INSIB do tej pory nie spotkało się z krytyczną uwagą historyczną.^[2]

Niniejszy esej bada historię INSIB w oparciu o bogactwo raportów brytyjskich i niemieckich służb specjalnych, wspomnień i doniesień prasowych, przyglądając się zbieżnościom i powiązaniom między migracją indyjską a antykolonializmem w Berlinie okresu Republiki Weimarskiej. Tekst ten szczególnie śledzi antykolonialną działalność Chattos, która była ściśle powiązana z indyjskim ruchem niepodległościowym prowadzonym przez osoby żyjące na wygnaniu i prowadzące działalność polityczną.

Indyjski ruch rewolucyjny na emigracji

Chatto żył na emigracji od 1902 roku; w sierpniu 1914 roku po raz pierwszy przybył do Berlina. Krótko potem założył tam Indyjski Komitet Niepodległościowy (Indian Independence Committee, IIC) – organizację antykolonialną, która dążyła do obalenia brytyjskiego panowania w Indiach przy pomocy Biura Informacji dla Wschodu, działu niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych (AA) podczas I wojny światowej. Niemieckie wsparcie dla indyjskiego ruchu antykolonialnego było częścią strategii destabilizacji Imperium Brytyjskiego poprzez wojnę prowadzoną za pomocą rewolucji antykolonialnych.^[3] Wiosną 1917 roku, gdy sytuacja wojenna odwróciła się wraz z przystąpieniem USA do wojny i rewolucją rosyjską w lutym 1917 roku, Chatto i Mandayam Prativadi Tirumal Acharya – kolejny weteran indyjskiej rewolucji, którego Chatto znał z Londynu od 1908 roku – odważyli się w maju 1917 roku udać do Sztokholmu i tam założyli Indyjski Komitet Narodowy (Indian National Committee): Ich celem było pozyskanie europejskich socjalistów do sprawy niepodległości Indii na sztokholmskim Kongresie Pokoju. Pod koniec I wojny światowej w listopadzie 1918 roku IIC i Indyjski Komitet Narodowy niewiele zdziałały dla niepodległości Indii. Podczas gdy Chatto pozostał w Sztokholmie, Acharya wrócił do Berlina, a następnie udał się do Moskwy, aby w lipcu 1919 roku spotkać się z Włodzimierzem Iljiczem Leninem i uzyskać jego poparcie dla indyjskich walk o wolność. Następne trzy lata spędził na nawiązywaniu kontaktów z indyjskimi rewolucjonistami o różnych przekonaniach w Rosji Radzieckiej, Afganistanie i Azji Środkowej, w tym z panislamistami, bolszewikami i anarchistami. Po udziale w drugim Kongresie Kominternu (Komunistycznej Międzynarodówki) w lipcu i sierpniu 1920 roku, Acharya wraz z Manabendra Nath Royem i innymi osobami założył w październiku 1920 roku w Taszkencie Indyjską Partię Komunistyczną (Indian Communist Party, ICP), ale wkrótce potem pokłócił się z Royem w sprawie kierunku indyjskiego ruchu wyzwoleńczego i został wykluczony z ICP.^[4]

W marcu 1921 roku Chatto udał się z Sztokholmu do Berlina bez wizy powrotnej i nie pozwolono mu ponownie wjechać do Szwecji, rzekomo z powodu kontynuowania rewolucyjnych działań na rzecz niepodległości Indii, wbrew jego obietnicy zachowania neutralności politycznej.^[5] Chatto, uwięziony w niemieckiej metropolii, reaktywował swoje kontakty z wieloma swoimi towarzyszami z IIC, w tym z Bhupendranathem Dattą i Pandurangiem Sadashivem Khankhoje. Zaczął także romantyczny związek z Agnes Smedley, radykalną komunistyczną amerykańską autorką, która przybyła do Berlina niedługo wcześniej.

W maju 1921 roku grupa mieszkających w Berlinie Hindusów, w tym Chatto, Datta, Khankhoje i Smedley, udała się do Moskwy, aby rozwiązać różnice między Acharyą a Royem dotyczące kierunku indyjskiego ruchu niepodległościowego i poprosić bolszewików o wsparcie w obaleniu brytyjskiego panowania w Indiach. W międzyczasie Roy już w lipcu 1920 roku na drugim kongresie Kominternu przyciągnął uwagę Lenina i bolszewików, stając się najbardziej znanym indyjskim komunistą; w konsekwencji prośby Chatto do Lenina o bolszewickie wsparcie dla indyjskiej narodowej walki o wyzwolenie zostały odrzucone. Po udziale w trzecim kongresie Kominternu w Moskwie w czerwcu i lipcu 1921 roku, Chatto, Smedley, Datta i Khankhoje wrócili do Berlina bez obietnicy wsparcia dla ich sprawy i zdecydowali się na inną antykolonialną strategię.^[6]

Indyjskie Biuro Informacji i Wiadomości w Berlinie w czasach Republiki Weimarskiej

Na krótko przed wyjazdem do Moskwy w 1921 roku Chatto, Datta i Khankhoje próbowali zjednoczyć różne indyjskie ugrupowania rewolucyjne, które nadal przebywały w Berlinie po I wojnie światowej, pod nową nazwą Indyjskie Towarzystwo Rewolucyjne (Indian Revolutionary Society). Jednakże, aby uzyskać zgodę (i potencjalne wsparcie finansowe) od rządu niemieckiego, który obawiał się, że rząd brytyjski może poczuć się urażony taką jawnie antybrytyjską organizacją rewolucyjną w Berlinie, inicjatorzy zgodzili się na kompromis, aby nowa organizacja działała pod nazwą Indyjskie Biuro Informacji i Wiadomości (INSIB). Jednak INSIB nie otrzymało wsparcia od rządu niemieckiego.^[7]

Po powrocie z rozczarowującej podróży do Moskwy INSIB początkowo wynajął biuro przy Burgstraße 27 w centrum Berlina, ale wkrótce przeniósł się na Georg-Wilhelm-Straße 11 w Halensee, w dzielnicy Charlottenburg, skąd Chatto prowadził również tzw. Indyjski Klub. Smedley i inny, niedawno przybyły do Berlina Hindus, Narahari Govind Ganpuley, wkrótce dołączyli do INSIB, Ganpuley nawet współfinansował część działalności.^[8] Ganpuley wspominał później:

„Biuro informacyjne było dla mnie jedyną bezpieczną przystanią w tym ogromnym mieście Berlinie i dzięki temu nie straciłem serca. Mniej więcej w tym samym czasie Chattopadhyaya zaczął rozważać założenie czasopisma dla Indii. Był naprawdę człowiekiem wielu pomysłów i miał też zdumiewającą zdolność do pracy. Ale podejmował decyzje, nie rozważając za i przeciw związanych z tym tematów.“^[9]

Centralną strategią biura było promowanie niepodległości Indii za pomocą własnego czasopisma. Pierwszy numer ich publikacji Indo-German Commercial Review ukazał się w lipcu 1923 roku, przy wsparciu Arathila Candetha Narayana Nambiar, szwagra Chatto, który był żonaty z jego siostrą Suhasini Chattopadhyaya, która z kolei krótko wcześniej przybyła do Berlina.^[10] W przedmowie redakcyjnym zauważyli, że w Indiach „oprócz stale rosnącej woli narodowej wolności oraz politycznej i ekonomicznej emancypacji od zagranicznej kurateli, a także stymulowane przez wojnę i jej następstwa, pojawiło się kilka znaczących wymiarów rozwoju przemysłowego, które należy uważnie obserwować.“^[11] Ich zdaniem nadszedł czas, „aby Indie stworzyły własne punkty informacyjne za granicą, zamiast czerpać informacje o gospodarce, nauce, przemyśle, handlu i polityce od ludzi, których interesy w większości spraw są diametralnie sprzeczne z interesami ludności indyjskiej.“^[12] Tutaj staje się jasne, że wolność Indii wiązali z relacjami handlowymi między Niemcami a Indiami, argumentując, że brytyjskie rządy kolonialne stały w całkowitej sprzeczności z interesami Indii. Historyk Nirode Barooah argumentuje, że „celem Chatto było przyczynienie się do rozwoju indyjskiego nacjonalizmu poprzez próbę uwolnienia indyjskiego ducha od preferencji zorientowanych na brytyjskie zwyczaje w dziedzinie edukacji, handlu, przemysłu i kultury.“^[13]

Jednak już w drugim wydaniu Indo-German Commercial Review zapowiedziano, że od trzeciego wydania tytuł czasopisma będzie brzmiał Industrial Review for India, aby nie sygnalizować niemieckich wpływów ani nie być oskarżanym o bycie niemieckimi agentami; ponadto przekazali oni odpowiedzialność redakcyjną, wcześniej spoczywającą w INSIB, Nambiarowi i Ganpuleyowi.

Chatto pozostał w tle, bardziej skupiając się na tworzeniu sieci kontaktów i adresowaniu politycznym indyjskich studentów przyjeżdżających do Berlina. W Industrial Review for India Chatto aktywnie zachęcał indyjskich studentów do przyjazdu do Niemiec. Na początku lat 20. XX wieku w Berlinie przebywało prawie dwieście indyjskich studentów, w większości pochodzących z zamożnych domów, posiadających środki na sfinansowanie podróży i wybierających Niemcy jako cel podróży zamiast imperialnej Wielkiej Brytanii. Po przybyciu do Berlina wielu indyjskich studentów zwracało się do Chatto, ale niektórzy nie byli przygotowani na życie w Niemczech. Smedley wspomina: „Studenci przyjeżdżali prosto z łodzi, wraz z pościelą i przyborami kuchennymi. Niektórzy nosili dziwne ubrania. Jeden student kupił sobie damski kapelusz słomkowy, z boku którego zwisał kiść winogron; wyglądał mniej więcej jak turban i z trudem udało nam się go przekonać, żeby go nie nosił.”^[14]

W pierwszym wydaniu czasopisma Chatto zamieścił szczegółowe informacje z ofertami pomocy dla studentów, ale ostrzegł również następującymi słowami: „Studenci z Indii muszą przygotować się na ciężką pracę fizyczną i życie jak robotnicy. Robotnicy studenci zazwyczaj nie otrzymują wynagrodzenia, a w Niemczech nie ma żadnych możliwości dla studentów, którzy muszą samodzielnie utrzymywać się. Podobnie nie ma darowizn ani stypendiów dla zagranicznych studentów. Kształcenie zawodowe nie jest możliwe oprócz studiów na uniwersytecie.”^[15] Tutaj również opublikowano obszerne informacje o życiu w Niemczech – język, ubranie, zakwaterowanie, jedzenie – i dalej stwierdzono, być może w kontraście do rasizmu brytyjskiej potęgi kolonialnej: „W Niemczech nie ma uprzedzeń ze względu na kolor skóry ani uprzedzeń rasowych, a studenci z Indii są mile widziani w niemieckich instytucjach edukacyjnych, pod warunkiem, że posiadają odpowiednie kwalifikacje i są wolne miejsca.” Jednocześnie wskazano również: „[I]ndyjskie Biuro Informacji i Wiadomości, Ltd. jest czysto indyjską instytucją, finansowaną wyłącznie ze środków indyjskich, dlatego od wszystkich studentów lub podróżnych korzystających z ofert biura oczekuje się wniesienia wkładu w jego koszty utrzymania.”^[16]

Pierwsze wydanie czasopisma wywołało poruszenie na kilku frontach. Gazety bliskie Wielkiej Brytanii wyrażały obawy, że niezależne indyjskie agencje ustanawiają się teraz w Niemczech, omijając i potencjalnie podważając brytyjskie kanały, a także obawy dotyczące tego, co postrzegano jako propagandę wspieraną przez Niemcy. W rezultacie, nawet po zmianie nazwy, czasopismo nie mogło być już importowane do Indii.

Podczas gdy Nambiar i Ganpuley zajmowali się głównie czasopismem, Chatto skupił się na wspieraniu indyjskich studentów poprzez swój Indian Club, który mieścił się w tym samym budynku co INSIB. Według raportów brytyjskiego wywiadu, Chatto z powodzeniem przyciągnął wielu studentów i wkrótce stał się najbardziej znanym długoletnim indyjskim antykolonialistą w Berlinie. Klub, mogący pomieścić czterysta osób, posiadał bibliotekę i udogodnienia rekreacyjne, takie jak bilard i tenis stołowy. Po drugiej stronie miasta, przy Baumschulenweg w Treptow, studenci mogli grać w piłkę nożną lub krykieta.^[17]

Brytyjskie władze w Berlinie były zaniepokojone wpływem Chattos na tych studentów, ponieważ przypuszczały, że otrzymuje on fundusze z Moskwy. Poprosiły MSZ o interwencję. Zarzuty brytyjskich władz o powiązania z Moskwą okazały się jednak błędne. MSZ jasno zaznaczyło, że nie ma nic wspólnego z działalnością INSIB i odmówiło interwencji z jego strony. Niemniej jednak MSZ przyznało, że Chatto i INSIB wywierają duży wpływ na niemieckie uniwersytety i kręgi administracyjne, wspierając indyjskich studentów wskazówkami i informacjami.^[18] W ten sposób Brytyjczycy doprowadzili do tego, że niemieckie władze odrzucały referencje INSIB dla indyjskich wniosków wizowych do Niemiec.

Brytyjskie władze nadal jednak postrzegały zagrożenie komunistyczne wśród indyjskich studentów w Berlinie, zwłaszcza że Roy ponownie osiedlił się w Berlinie w 1922 roku i wysyłał z tamtąd komunistycznych agentów i materiały do Indii. W tym czasie w Berlinie przebywał również Abani Mukherji, który pokłócił się z Royem. Niemniej jednak brytyjskie władze postrzegały Chatto przede wszystkim jako główne zagrożenie komunistyczne i dążyły do całkowitego zlikwidowania działalności Chatto w Berlinie. Jesienią 1924 roku brytyjskie władze omawiały z niemieckimi możliwość deportacji Chatto, Roya, Mukherji, Achary oraz innych prominentnych Hindusów z Niemiec. Obszerna korespondencja między brytyjskimi a niemieckimi władzami trwała przez prawie cały następny rok. Jednakże, ponieważ Niemcy czuły się w pewnym stopniu zobowiązane do ochrony Hindusów ze względu na ich współpracę podczas I wojny światowej, a Wielka Brytania nie chciała, aby te osoby działały swobodnie w Indiach, procedura deportacji została wstrzymana w 1925 roku.^[19]

W tym czasie Chatto i Nambiar zainicjowali kolejne czasopismo, Industrial and Trade Review for India, z siedzibą przy Berliner Reichsstraße 104. Czasopismo to, podobnie jak Industrial Review for India, utrzymane było w podobnym tonie i zawierało mieszankę wiadomości biznesowych i polityki antykolonialnej; jednakże również ono nie mogło być importowane do Indii i zostało zawieszone w sierpniu 1926 roku. W tym czasie Indischer Club przy Georg-Wilhelm-Straße również został rozwiązany, a większość Hindusów mieszkających w Berlinie stała się członkami stowarzyszenia Hindusthan Association of Central Europe (HACE)[20]. Ganpuley wspominał decyzję o zamknięciu INSIB następującymi słowami: „Znajdowało się na odległym przedmieściu Berlina i było zbyt duże, aby mogło być prowadzone jako małe stowarzyszenie z ograniczonymi zasobami. Więc [biuro] stopniowo zamykaliśmy. Praca nad czasopismem również dobiegła końca.”^[21] W przeciwieństwie do tego, HACE było w latach dwudziestych XX wieku centralną organizacją studencką Hindusów i dla Hindusów, przyciągającą indyjskich studentów o różnych przekonaniach religijnych i politycznych, stopniowo zastępując INSIB do połowy lat dwudziestych XX wieku. HACE było mniej otwarcie polityczne – pomimo prób Chattos przejęcia stowarzyszenia – i organizowało regularne wydarzenia towarzyskie, takie jak przyjęcia dla wybitnych Hindusów odwiedzających Berlin, oraz budowało powiązania z innymi organizacjami zagranicznych studentów w Berlinie.^[22]

Chatto mimo wszystko nie zrezygnował ze swojej działalności antykolonialnej, ale potrzebował wsparcia finansowego. Pod koniec 1926 roku, po nawiązaniu kontaktów z berlińskimi kręgami anarchistycznymi, Chatto został członkiem Niemieckiej Partii Komunistycznej i odnowił swoje kontakty z Kominternem w Moskwie.^[23] Działał teraz w Lidze Przeciwko Kolonialnemu Uciskowi, która odbyła swój pierwszy kongres w lutym 1927 roku w Brukseli i działała wówczas pod nazwą Liga Przeciwko Imperializmowi (League Against Imperialism, LAI), była wspierana finansowo przez Komintern i, zdaniem współczesnych, miała wkrótce stać się największym zagrożeniem dla imperializmu, jakie świat do tej pory widział. LAI i brukselski kongres zostały zainicjowane przez niemieckiego komunistę Williego Münzenberga w odpowiedzi na dążenie Kominternu do nawiązania bliższych kontaktów ze światem kolonialnym. Chatto udało się zaprosić Jawaharlal Nehru jako przedstawiciela Indian National Congress (INC) na kongres w Brukseli i utrzymywał bliskie kontakty ze słynnym indyjskim politykiem, który w tym czasie mieszkał w Europie. Pod patronatem HACE, indyjscy studenci mieszkający w Berlinie, reprezentowani przez Jaya Suryę Naidu (siostrzeńca Chatto), Khwaja Abdul Hamieda i Monindra Kumara Sena – wszystkich trzech umiarkowanych indyjskich nacjonalistów w Berlinie – byli reprezentowani na kongresie LAI w Brukseli.

Indyjskie Biuro Informacyjne, polityka studencka i koniec Republiki Weimarskiej

INSIB został reaktywowany w lutym 1929 roku jako Indian Information Bureau (IIB), tym razem przy wsparciu finansowym Nehrú i Indian National Congress (INC); odpowiedzialność za biuro spoczywała w rękach Nambiar. Mniej otwarcie polityczne niż INSIB, IIB cieszyło się również poparciem dla działań AA i wspierało studentów przyjeżdżających do Berlina. Według Nambiar, Chatto próbował przejąć kontrolę nad IIB przez LAI, ale Nambiar sprzeciwił się temu przejęciu.^[24] Nehru i INC wycofali swoje wsparcie dla IIB w 1930 roku, prawdopodobnie z powodu zerwania Nehrú z Chatto w sprawie jego polityki LAI; Nambiar musiał zakończyć działalność IIB w styczniu 1931 roku.^[25] Siedem miesięcy później Chatto został wezwany do Związku Radzieckiego przez Komitet Wykonawczy Kominternu (EKKI), aby odpowiedzieć za swoje działania podczas wojny, a także za jego powiązania z Royem, który w międzyczasie popadł w niełaskę. Chatto zarabiał w tym czasie w Związku Radzieckim jako nauczyciel, aż do śmierci we wrześniu 1937 roku w wyniku stalinowskich prześladowań.^[26]

Dla mieszkających w Berlinie osób pochodzenia indyjskiego koniec okresu weimarskiego oznaczał drastyczną zmianę ich pozycji w Niemczech. W przededniu pożaru Reichstagu w lutym 1933 roku niemieckie oddziały szturmowe aresztowały Nambiar i Naidu pod rzekomym zarzutem bycia komunistami. Zostali jednak zwolnieni tydzień (Naidu) lub miesiąc (Nambiar) później. Prawdopodobnie utrzymywali kontakty z kręgami komunistycznymi w Berlinie, ale nie byli radykalnymi indyjskimi komunistami. W ciągu roku sześciu kolejnych Hindusów zostało aresztowanych i wydalonych z Niemiec pod zarzutem bycia komunistami. Na początku 1934 roku były towarzysz broni Chattos, Acharya, opuścił Niemcy.^[27] Koniec okresu weimarskiego oznaczał również koniec życia i działalności starszego pokolenia osób z Indii mieszkających w Berlinie, które walczyły o niepodległe Indie i tworzyły struktury polityki antykolonialnej w niemieckiej metropolii.

Organizacje takie jak INSIB lub IIB oraz powiązane z nimi publikacje opracowały w latach 20. XX wieku studencką politykę antykolonialną dla indyjskich emigrantów, łącząc ją z koncepcjami handlowymi i ekonomicznymi w celu emancypacji od struktur imperialnych. Kluczowe postacie, takie jak Chatto i Nambiar, niestrudzenie pracowały nad promowaniem indyjskich interesów emancypacyjnych w Niemczech. Jednak ich działania były obserwowane przez brytyjskie i niemieckie władze, które próbowały je powstrzymać, a na początku lat 30. XX wieku musieli oni ostatecznie zakończyć swoją działalność. Jednocześnie swoimi działaniami politycznymi odcisnęli ślad w międzynarodowym ruchu komunistycznym, wnosząc swoje zaangażowanie antykolonialne do LAI. Jednak właśnie to zaangażowanie w antykolonializm i komunizm obróciło się przeciwko nim, gdy naziści doszli do władzy w 1933 roku.