Królewskie Muzeum Sztuki Użytkowej (obecnie Martin-Gropius-Bau)

Martin-Gropius-Bau, położony w Kreuzbergu, został otwarty w 1881 roku jako Muzeum Sztuki Użytkowej przy Prinz-Albrecht-Straße 7 (obecnie Niederkirchnerstraße 7).[1] [Ryc. 1] Budynek przeżył burzliwą historię aż do poważnego uszkodzenia w wyniku działań wojennych w 1943 roku. Charakteryzował się szybko rosnącymi zbiorami i stale zmieniającym się krajobrazem muzealnym Berlina.

Chociaż dotychczas debata na temat obiektów z kontekstów kolonialnych koncentrowała się głównie na muzeach etnologicznych i ich praktykach gromadzenia, przykład Muzeum Rzemiosła Artystycznego pokazuje, że obiekty pozabrzeuropejskie stanowiły również istotny element koncepcji gromadzenia w kolekcjach rzemiosła artystycznego, przy czym przy handlu i nabywaniu tych obiektów prawdopodobnie korzystano z własnej lub kolonialnej infrastruktury innych mocarstw. Wyzwaniem dla muzeów i badań proweniencyjnych jest dzisiaj z jednej strony uwidocznienie złożonych okoliczności – stosunków politycznych i społecznych – w jakich obiekty opuściły swoje miejsce pochodzenia i trafiły do kolekcji muzealnych.[2] Z drugiej strony należy zbadać kwestię roli tych obiektów w kontekstach gromadzenia i prezentacji, zarówno w przeszłości, jak i dzisiaj, w kontekście (post)kolonialnych porządków.

Sześcienny budynek z cegły, wzniesiony głównie ze środków państwowych według projektów biura architektonicznego Martina Gropiusa i Heino Schmiedena, mieścił oprócz zbiorów Muzeum Rzemiosła Artystycznego początkowo także przyległą szkołę i bibliotekę (obie zostały przeniesione w 1905 roku do budynku rozbudowy na sąsiedniej działce po stronie wschodniej). Wraz z ukończonym w 1885 roku w bezpośrednim sąsiedztwie przy Königgrätzer Straße 120 (obecnie Stresemannstraße) Muzeum Etnograficznym, Muzeum Rzemiosła Artystycznego tworzyło pod koniec XIX wieku nowe kwartał muzeów w południowej części Friedrichstadt. Skarby sztuki miały być prezentowane nie tylko na Wyspie Muzeów, ale coraz częściej w całym mieście, w jeszcze młodej stolicy Rzeszy.[3] [Il. 2] Ich reprezentacyjne położenie w przestrzeni miejskiej – w tętniącej życiem dzielnicy handlowej, niedaleko innych instytucji kulturalnych (Uniwersytet Friedricha Wilhelma) i politycznych (Pruski Landtag, Reichstag) oraz dworca Anhalter Bahnhof jako węzła komunikacyjnego i najważniejszego dworca dalekobieżnego w mieście – podkreśla współczesne znaczenie obu instytucji jako miejsc przekazywania wiedzy dla rozwijającego się mieszczaństwa, a w przypadku Muzeum Rzemiosła Artystycznego także kształtowania gustów i promowania rzemiosła. Nie ostatnim, ale ważnym aspektem było to, że były one wyrazem dążenia Cesarstwa Niemieckiego do zaznaczenia swojej pozycji na arenie światowej.[4]

Muzeum wywodzi się z założenia Niemieckiego Muzeum Rzemiosła Artystycznego w 1867 roku – było trzecim tego typu na świecie. Impulsem do założenia takich muzeów, których celem było promowanie i zwiększanie krajowej konkurencyjności handlu i przemysłu poprzez kolekcję wzorów i nauczanie specjalistyczne, była pierwsza Wystawa Światowa w Londynie w 1851 roku. Zwrócono tam uwagę na techniczne zaniedbania i estetyczne niedociągnięcia produktów wytwarzanych przemysłowo w przeciwieństwie do tradycyjnego rzemiosła. Brytyjska rodzina królewska szybko zareagowała w 1852 roku, zakładając South Kensington Museum (obecnie: Victoria & Albert Museum) z kolekcją wzorów i szkołą. Inne kraje uprzemysłowione poszły w ich ślady. Prusy również w 1867 roku „włączyły się w ten ogólnoeuropejski ruch reformatorski na rzecz ożywienia rzemiosła artystycznego”[5]. Prywatna inicjatywa artystów, rzemieślników, przemysłowców i uczonych połączyła siły, aby stworzyć w Berlinie centralną instytucję edukacyjną dla rzemiosła i przemysłu, która obejmowała kolekcję muzealną, instytucję dydaktyczną i bibliotekę specjalistyczną, które początkowo były tymczasowo rozmieszczone w różnych lokalizacjach.[6]

Chociaż europejskie rzemiosło artystyczne znajdowało się na pierwszym miejscu, kolekcja Muzeum Rzemiosła Artystycznego od samego początku – w mniejszym stopniu niż sąsiedniego Muzeum Etnologicznego – obejmowała również bogactwo obiektów spoza Europy. Miały one dostarczyć niemieckiemu przemysłowi artystycznemu nowych impulsów w jego różnorodności.[7] W tym celu, według Juliusa Lessinga, należało „stworzyć to, co najlepsze, co kiedykolwiek, w jakichkolwiek krajach zostało wyprodukowane w tej dziedzinie“ [8].

Ten globalny zasięg przejawiał się programowo w zewnętrznej fasadzie budynku muzealnego, która została ozdobiona ornamentami, portretami i motywami alegorycznymi: Najwspanialszą i najbardziej rzucającą się w oczy ozdobę stanowiły weneckie mozaiki szklane na złotym tle w dużych polach ściennych. Miały one, jak podaje „Führer durch die Sammlung des Kunstgewerbe-Museums“ z 1885 roku, „najważniejsze epoki kulturalne“ – „Chiny i Japonia, Egipt, Indie, Arabia […] Rzym, Bizancjum, Gotyk, Renesans […] Hellenizm“[9] – uosabiać w postaciach. Na przykład kobieca personifikacja Chin jest przedstawiona w bogatym stroju z ozdobą głowy w postaci spinki i diademu, wręczając dziecku z tradycyjnie ogoloną głową wazon.[10] [Rys. 3, 4]

Już w momencie powstania główny zbiór muzeum stanowiła kolekcja „nowoczesnych i orientalnych dzieł”[11], którą państwo pruskie zakupiło z okazji paryskiej Wystawy Światowej w 1867 roku i udostępniło muzeum.[12] W kolejnych latach, szczególnie po zjednoczeniu Rzeszy, zbiór pod kierownictwem jego pierwszego dyrektora, młodego historyka sztuki Juliusa Lessinga, gwałtownie się powiększył dzięki zakupom, darowiznom i połączeniu starych zasobów. W 1880 roku liczył 29 000 „dzieł rzemiosła artystycznego […] wszystkich epok i narodów”[13].

W kolejnych latach Lessing nadal stale uzupełniał zbiory o nabytki obiektów pozablockich z wystaw światowych.[14] Te przesadnie duże wydarzenia, które przyciągały miliony odwiedzających, były z jednej strony sceną rywalizacji różnych narodów przemysłowych, z drugiej zaś miejscami, gdzie poprzez przedmioty wystawiano obce cywilizacje i ludy. Ze względu na wysokie umiejętności rzemieślnicze, estetykę i formę były one często bardzo cenione, jednak były postrzegane i prezentowane „jako egzotyka lub jako pozostałości wcześniejszych etapów rozwoju ludzkości”[15]. Znaczny budżet na zakupy pozwolił Lessingowi na przykład na Wystawie Wiedeńskiej w 1873 roku na nabycie „wybitnych i wykwintnych dzieł”, do których zaliczano „prace orientalne z metalu i drewna, dywany, naczynia gliniane i płytki, które w wyniku klęski głodu w Persji zostały wprowadzone na rynek w niespodziewanej obfitości po bardzo umiarkowanych cenach”, a także „zakupy w dziale indyjskim i japońskim”[16]. Oprócz rzemiosła artystycznego, we wczesnych latach do kolekcji muzeum trafiały również etnografika, w tym rzeźby w drewnie, prace z gliny lub szklanych koralików, tkaniny i hafty. Dotyczyło to również wielu innych instytucji rzemiosła artystycznego.[17] Jako „sygnały przednowoczesności”[18] (w przeciwieństwie do wysoko rozwiniętego świata zachodniego) miały one poprzez swoją formę, kolor lub materiał stanowić inspirację, co ilustruje wypowiedź Lessinga: „przemysł artystyczny powinien ponownie podsłuchiwać najprostsze wytwory ludów […] których związek z naturalnymi warunkami życia nie został jeszcze zakłócony” [19].

W wyniku rosnącej specjalizacji muzeum, a także w celu poradzenia sobie z nadmiarem eksponatów, wiele z tych obiektów, którym przypisywano raczej znaczenie etnologiczne niż estetyczno-artystyczne, przekazano Muzeum Etnograficznemu. W ten sposób Lessing w 1880 roku wyraźnie oddzielił profil kolekcji Muzeum Sztuki Użytkowej od sąsiedniej instytucji: „Muzeum Etnograficzne zajmuje się dziełami barbarzyńskich i pozaweropjskich ludów, tak że dzieła z tego obszaru […] nie muszą być gromadzone ze względu na przedstawienie i zwyczaje, ale jedynie w wyborze interesujących z punktu widzenia sztuki użytkowej.”[20]

Sztuka Wschodu i techniki rzemieślnicze z Dalekiego Wschodu budziły szczególne zainteresowanie w muzeach sztuki użytkowej.[21] Ze względu na ich wysoką wartość, w Berlinie poświęcono im osobną przestrzeń muzealną.[22] Fala entuzjazmu pod koniec XIX wieku, której szeroki zasięg „wykraczał daleko poza to, co znano z ekskluzywnych chinoiserie z epoki baroku i rokoka”[23], była bezpośrednio związana z przymusowym przeniesieniem części cesarskiej kolekcji chińskiej na Zachód. Grabież Starego Pałacu Letniego (Yuanmingyuan) pod koniec Drugiej Wojny Opiumowej w 1860 roku przez armię brytyjską i francuską, a także grabież Zakazanego Miasta (i innych cesarskich miejsc) po stłumieniu Powstania Bokserów przez siły alianckie w sierpniu 1900 roku, doprowadziły do zalewu obiektów z Dalekiego Wschodu na europejskim rynku sztuki. Trafiły one do wielu europejskich kolekcji i doprowadziły do zwiększonej percepcji publicznej.[24]

Oprócz nabytków z wystaw światowych do Muzeum Rzemiosła Artystycznego trafiło również ponad dwa tysiące obiektów z Chin i Japonii (m.in. tekstylia, porcelana, ceramika, szkło, wyroby emaliowane) z obszernej kolekcji Maxa von Brandta (1835–1920). Brandt wybrał i nabył je podczas swojej kadencji jako pruski wysłannik w Pekinie w Chinach i Japonii.[25]

Miejscem prezentacji wystaw specjalnych, a tym samym sztuki pozaeuropejskiej, było atrium na parterze muzeum. Z okazji otwarcia w 1881 roku zaprezentowano wystawę z Wielkiej Brytanii. londyńskie South Kensington Museum użyczyło swojej kolekcji sztuki indyjskiej, liczącej ponad tysiąc obiektów „z posiadłości Jej Królewskiej Mości Królowej Anglii i Cesarzowej Indii, księcia Edynburga oraz angielskich miłośników sztuki”[26].[27]

Ponadto, aż do otwarcia Muzeum Etnologicznego w 1885 roku, dwa pokoje były zarezerwowane dla tak zwanego Skarbu Priama Heinricha Schliemanna – składającego się z cennej złotej biżuterii, naczyń, broni i narzędzi, a także przedmiotów srebrnych i brązowych – który błędnie przypisał legendarnemu królowi Troi Priamowi.[28] Schliemann odkrył wspomniany „Skarb” w 1873 roku podczas wykopalisk na Hisarlık Tepe (Wzgórze Pałacowe) w północno-zachodniej Azji Mniejszej, następnie nielegalnie wywiózł go z Imperium Osmańskiego, zyskując tym samym międzynarodowe zainteresowanie. Po pierwszej publicznej prezentacji w South Kensington Museum, Schliemann przekazał swój znalezisko w 1878 roku „narodowi niemieckiemu jako dar na wieczne posiadanie i nierozerwalne przechowywanie w stolicy Rzeszy”.[29] Pokoje, które Schliemann i jego żona specjalnie zaaranżowali, zostały otwarte w obecności Wilhelma II, który miał wielkie upodobanie do wykopalisk i starożytności oraz wspierał niemiecką archeologię dużymi sumami pieniędzy. Sam cesarz wydał cztery miliony marek na kampanie wykopaliskowe w Azji Mniejszej. Dążył tym samym do celu polityczno-propagandowego: „Niemcy powinny zajmować czołowe miejsce nie tylko w wyścigu o kolonie i budowie floty, ale także w archeologii […].“[30] Zgodnie z pierwotnym planem, Skarb Priama został przeniesiony do Muzeum Etnologicznego w 1885 roku. [Rys. 5]

Trzy dekady po otwarciu Muzeum Rzemiosła Artystycznego jego zbiory opuściły Kreuzberg i na wniosek Ministerstwa Kultury Republiki Weimarskiej w 1921 roku przeniosły się do opuszczonego berlińskiego zamku Hohenzollernów.[31] Puste pomieszczenia przy Prinz-Albrecht-Straße 7 służyły teraz do wystawiania części Muzeum Etnograficznego, cierpiącego na notoryczny brak miejsca, Muzeum Prehistorii i Wczesnej Historii ze swoją kolekcją starożytności oraz Wschodnioazjatyckiej Kolekcji Sztuki, założonej w 1906 roku przez Wilhelma von Bode (1845–1929), dyrektora generalnego Królewskich Muzeów w Berlinie.[32]

Obecnie nazywane Muzeum Zamkowe, Muzeum Rzemiosła Artystycznego wraz ze swoją nową lokalizacją ostatecznie straciło funkcję zbioru wzorów i przykładów dla rzemieślników i przedsiębiorców. Umieszczone w jednym z najważniejszych historycznych budynków Berlina, stało się teraz przede wszystkim muzeum sztuki, które przyciągało szeroką publiczność.[33]

W czasach nazistowskich SS zajęła budynek szkolny dawnego Muzeum Rzemiosła Artystycznego przy Prinz-Albrecht-Straße i utworzyła tam centrum dowodzenia Tajnej Policji Państwowej – dziś w tym miejscu znajduje się Topografia Terroru.[34]

W lutym 1945 roku, podczas bombardowania centrum miasta, budynek został poważnie zniszczony i groził mu rozbiórka. Inicjatywa Waltera Gropiusa, siostrzeńca Martina Gropiusa, zapobiegła temu i doprowadziła do wpisania budynku na listę zabytków w 1966 roku. W latach 1976-1981 nastąpiła odbudowa.[35]

Dziś Martin-Gropius-Bau, pod kierownictwem Berliner Festspiele, służy jako miejsce wielkich wystaw czasowych z dziedziny sztuki nowoczesnej i współczesnej, a także archeologii i historii kultury.[36]