Theophilus Wonja Michael (1879-1934)

Theophilus Wonja Michael was born on October 14^th, 1879 in Bimbialand on the Atlantic coast of Cameroon, five years before the region would become part of the German colony of Kamerun (Ayangwe 2010: 23). In 1896 he travelled to Germany aboard a steam ship and settled in Berlin, where he would remain until his death in 1934 in Berlin Friedrichshain. Most of what is known about Theophilus Wonja Michael’s life stems from the testimonies given by his children, of whom his son Theodor has been most active in re-telling his father’s story. Aside from multiple interviews, Theodor Michael’s autobiography Black German: An Afro-German Life in the Twentieth Century (translated by Eve Rosenhaft, 2017) has left a rich record of his own and his fathers’ experiences as Afro-Germans in Berlin. Theophilus Wonja Michael’s story is an example of the struggles faced by German colonial subjects trying to build a life in Germany, and is an important testimony to the experiences of the African diaspora in Berlin before the Nazi period. It is a reminder that black Berliners have been part of local history for much longer than is generally acknowledged, a side of history which often goes neglected.

Urodzony w rodzinie arystokratycznej, Theophilus Wonja Michael i jego rodzeństwo mieli otwarte możliwości, które były niedostępne dla większości ich rodaków z Kamerunu. Dla zamożnych lokalnych elit kolonialnych powiązanie z Europą, kolonialną „ojczyzną”, było symbolem prestiżu.^[1] Młodzi arystokratyczni Kameruńczycy byli zachęcani przez swoje rodziny do studiowania lub szkolenia w Europie, aby skorzystać z dostępnych tam możliwości edukacyjnych. Podróż do Europy była również postrzegana jako ucieczka od kolonialnego ucisku.^[2] Theophilus, urodzony w pobliżu granicy z rządzoną przez Brytyjczyków Nigerią i biegle władający językiem angielskim, otrzymał pozwolenie na studiowanie teologii na Uniwersytecie Oksfordzkim. Pomimo życzeń rodziny, aby został pastorem, Theophilus odrzucił tę ścieżkę kariery i zamiast tego udał się do Niemiec.^[3] Według historii rodzinnej przybył do Berlina około 1896 roku, chociaż nie pojawia się w niemieckich rejestrach aż do 1903 roku.^[4]

W okresie kolonialnym poddanym kolonialnym zezwolono na migrację z Afryki do Niemiec tylko wtedy, gdy „ich obecność uznano za korzystną dla celów projektu kolonialnego”.^[5] Chociaż Theophilusowi zezwolono na wjazd do kraju ze względu na jego status rezydenta niemieckiego protektoratu, nie był on uważany za obywatela niemieckiego i nie oczekiwano, że pozostanie w kraju na dłuższą metę. Ludzie tacy jak Theophilus „zajmowali niższą, niejasno zdefiniowaną pozycję prawną”, która zazwyczaj pozwalała im na więcej praw niż w koloniach, ale nadal ściśle ograniczała ich codzienne życie w Niemczech. Ich pozycja w społeczeństwie niemieckim była dość niepewna, ale znacznie bezpieczniejsza niż po I wojnie światowej, kiedy Afrykanie w Niemczech stracili status byłych poddanych kolonialnych, co w zasadzie uczyniło ich bezpaństwowcami i uwięzionymi w Niemczech bez ochrony prawnej.

Po przybyciu do Berlina Theophilus początkowo znalazł pracę jako robotnik przy budowie metra. Poza tym występował w niezwykle popularnych Völkerschauen, czyli zoo ludzkich, które były zasadniczo pokazami „egzotycznych” ludzi, często włączanymi do cyrków lub objazdowych jarmarków.^[6] W tych przedstawieniach ludzie z Afryki byli wystawiani jak zwierzęta, na które widzowie mogli się gapić – forma rozrywki oparta na idei, że biała europejska cywilizacja jest wyższa od wszystkich innych. Oczekiwano od nich odtwarzania poniżających i rasistowskich stereotypów „niewykształconych dzikusów, bez kultury i ubranych w spódnice z trawy”, roli narzuconej im przez białych widzów.^[7] Od lat dwudziestych XX wieku Theophilus pracował jako statysta w filmach niemy. Podobnie jak inni Afrykanie zatrudnieni w tego rodzaju przedstawieniach scenicznych, często proszono go o odegranie roli bezimiennego „egzotycznego Innego”. Völkerschauen i sporadyczne role filmowe były jednymi z niewielu źródeł pracy dostępnych dla czarnoskórych w Niemczech, którzy byli wykluczeni z głównego rynku pracy. W ten sposób zajęli oni istotny, ale niedoceniany i często niewidzialny sektor gospodarki. Plany filmowe stały się miejscem spotkań diaspory afrykańskiej w Berlinie i wokół niego powstała społeczność. W pewnym sensie przemysł filmowy był również bezpieczną przystanią dla Afrykanów w Berlinie: zapewniał im poczucie przynależności i miejsca. Praca była niepewna i często poniżająca, ale pozwoliła Theophilusowi na utrzymanie się i założenie rodziny.

Teofil poślubił Martę Wegner, białą Niemkę. Zdjęcie pary datowane jest na 1914 rok, ale niewiele informacji przetrwało o tym, gdzie w mieście mieszkali. Mieli razem czworo dzieci: Christiana, Jamesa, Julianę i Theodora. Według Theodora, on i jego rodzeństwo prowadzili w domu „nieregularne, ale barwne życie”, często pracując u boku ojca w Völkerschauen.^[8] Dorastali, czując się Niemcami, ale zachowali również więź ze swoją kameruńską tożsamością poprzez historie, które opowiadał im ojciec.^[9] Teofil stał się znaną postacią w społeczności kameruńskiej i afrykańskiej diaspory w Berlinie, często działając jako pierwszy punkt kontaktu dla nowoprzybyłych i jako mediator między Kameruńczykami a niemieckimi władzami.^[10] W 1919 roku został jednym z 17 współsygnatariuszy „Petycji Dibobe”, listy 32 żądań opowiadających się za reformami politycznymi i społecznymi w koloniach afrykańskich, dokumentu nazwanego na cześć rodaka z Kamerunu, Quane e (Martina) Dibobe. Jest to dowód centralnej roli Teofila w ówczesnej diasporze kameruńskiej; Theodor opisuje go jako „obrońcę Kameruńczyków”.^[11]

Jego dzieci opisują Theophilusa jako osobę asertywną, z silnym poczuciem godności i dumy. Widziały, jak walczył z autorytetem w społeczeństwie, w którym rasizm i dyskryminacja stale udaremniały jego plany i pragnienia.^[12] Był uparty, apodyktyczny, czarujący, hojny i dumny.^[13] Później jednak Theophilus cierpiał na problemy zdrowotne i alkoholizm, co ostatecznie doprowadziło do utraty opieki nad dziećmi w 1929 roku; jego żona zmarła trzy lata wcześniej, w 1926 roku. Cztery rodzeństwa, najmłodszy (Theodor) mający zaledwie trzy lata, zostały rozdzielone i oddane do różnych rodzin zastępczych w branży cyrkowej, gdzie były wykorzystywane jako źródło dochodu i były poważnie maltretowane.^[14] W miarę pogarszania się jego stanu zdrowia, badania Aitken i Rosenhaft (2013) pokazują, że Theophilus zaczął planować swój powrót do Kamerunu. W latach dwudziestych XX wieku, nie mogąc samodzielnie pokryć kosztów podróży, wielokrotnie zwracał się do niemieckiego rządu o repatriację wraz ze swoją drugą żoną Martą Lehmann, bezskutecznie. Jego plany powrotu skomplikował fakt, że sporny region znajdował się teraz pod władzą brytyjską, która ze względów rasistowskich zabroniła Theophilusowi powrotu razem z jego białą żoną.^[15] Theophilus nigdy nie zdołał spełnić swojego życzenia powrotu do Kamerunu i zmarł w 1934 roku w szpitalu w Berlinie Friedrichshain, w wieku 55 lat.

Po tym, jak klej, który spajał ich rodzinę, zniknął, życie rodzeństwa potoczyło się różnymi ścieżkami. Dwunastoletni James został wysłany do pracy jako akrobata w różnych objazdowych cyrkach. Jego, Juliany i Christiany osobne życia ostatecznie doprowadziły ich wszystkich do Francji, gdzie pracowali w objazdowych cyrkach. Ponieważ naziści byli teraz u władzy, „aryjskość” zagrażała istnieniu cyrków i ich zróżnicowanych ekip w Niemczech, dlatego wiele grup cyrkowych wyruszyło w trasy lub przeniosło się do Francji, aby uciec przed nazistowskimi prześladowaniami.^[16] Theodor pozostał w Berlinie, uczęszczając do szkoły tak długo, jak tylko mógł, pomimo rasistowskich obelg, których doświadczał, zanim narastająca presja ze strony nazistów doprowadziła do jego wykluczenia z gimnazjum, do którego był zapisany.^[17]

Reflektując nad wczesną śmiercią ojca, Theodor zauważył, jak traumatyczne było to dla niego i jego rodzeństwa, pomimo ich długiej rozłąki z ojcem. Jednak sam jako ocalały z nazistowskich Niemiec, Theodor wiedział, że wczesna śmierć Theophilusa pozwoliła mu uniknąć bardziej przerażającego losu z rąk nazistów: „Później zdałem sobie sprawę, że jego wczesna śmierć uratowała go od konsekwencji narodowego socjalizmu. Jego temperament, porywczość, niecierpliwość, zwłaszcza w kontaktach z władzą, ale także jego poczucie sprawiedliwości niewątpliwie postawiłyby go w niebezpiecznych sytuacjach. Z pewnością trafiłby do obozu koncentracyjnego”.^[18] Wszystkie dzieci Theophilusa zmarły, ale świadectwa pozostawione przez Theodora i jego rodzeństwo są ważne dla rzucenia światła na życie Czarnych Niemców, doświadczenia, które rzadko trafiają do podręczników historii i stanowią niedostatecznie zbadany aspekt historii Niemiec. Życie Theophilusa Wonja Michaela pokazuje nam, że niemiecki okres kolonialny odcisnął swoje piętno na Berlinie i przyczynił się do powstania afro-niemieckiej diaspory o długiej i złożonej historii.