Firma Sarrotti

Rozdział historii fabryki czekolady Sarotti rozgrywał się w latach 1881–1913 przy Mehringdamm w Kreuzbergu. Dziś o tej berlińskiej instytucji przypominają częściowo zachowana architektura przemysłowa oraz niezwykle znane, a w kontekście kolonialnej przeszłości Niemiec kontrowersyjnie dyskutowane logo firmy na fasadzie Sarotti-Höfe, tzw. Sarotti-Mohr (dalej: M*)

Przez długi czas czekolada była towarem luksusowym dla nielicznych. Dopiero od XIX wieku, wraz z ekspansją kolonialną, zmieniły się również nawyki konsumpcyjne w Europie. Bezpośredni dostęp do surowców – w przypadku czekolady: ziaren kakaowca, cukru trzcinowego i przypraw – krótsze drogi transportu, a także nowe procesy chemiczne i coraz większa mechanizacja procesów produkcyjnych sprawiły, że kakao, podobnie jak kawa, herbata i tytoń, stało się dostępne dla szerszych grup społecznych. Czekolada, jako napój, tabliczka lub pralina, stała się dobrem konsumpcyjnym dla mas.^[1]

Pochodząca pierwotnie z Meksyku i tropikalnej Ameryki, roślina kakaowca była uprawiana w Ameryce Środkowej i Południowej. Przywieziona do Europy przez hiszpańskich kolonizatorów w XVI wieku, fasola kakaowa rozpowszechniła się bardziej w XVIII wieku. Produkcja fasoli kakaowej wiązała się z wywłaszczeniami żyznych ziem i głębokimi ingerencjami w lokalne stosunki własnościowe, a także z warunkami pracy, które często charakteryzowały się przemocą i przymusem.

Wraz z rosnącą popularnością czekolady jako artykułu spożywczego nastąpiły duże przesunięcia geograficzne w uprawie kakao: hiszpańscy kolonizatorzy przenieśli uprawę kakao z jego mezoamerykańskich korzeni do północnej części Ameryki Południowej, czyniąc Wenezuelę głównym światowym producentem. Przed 1900 rokiem kakao pochodziło głównie z Wenezueli, Ekwadoru i brazylijskiego regionu Amazonii. Rosnący popyt na kakao w Europie skłonił mocarstwa kolonialne do intensywniejszego zakładania plantacji kakao również w Afryce. W ciągu XIX wieku dominującymi w uprawie kakao były brazylijski stan Bahia, Trynidad i Dominikanę. Na początku XX wieku portugalska kolonia wyspiarska São Tomé i Príncipe przez krótki czas stała się największym światowym producentem. W 1911 roku brytyjska kolonia Gold Coast (Ghana) ostatecznie przejęła trwałe przywództwo.^[2] Podobnie było z drugim istotnym składnikiem czekolady, cukrem. On również musiał być sprowadzany z regionów tropikalnych do około połowy XIX wieku.^[3]

Dokładne pochodzenie kakao w początkach Sarotti nie jest udokumentowane. Wiadomo natomiast, że Stollwerck nawiązał w drugiej połowie XIX wieku bezpośrednie kontakty z zachodnioafrykańskimi plantatorami kakao i uczestniczył w gospodarczej eksploatacji Kamerunu. Od 1885 roku kraj ten był niemiecką kolonią aż do przejęcia go przez Wielką Brytanię i Francję w latach 1915/16.^[4] W 1896 roku założono Kamerun-Kakao-Gesellschaft. Jej zadanie, jakim było wprowadzenie na rynek „czekolady kolonialnej”, nie powiodło się jednak z powodu konieczności mieszania ziaren kakaowca różnego pochodzenia. Stollwerck, ku wielkiej radości Wilhelma II., wprowadził na rynek Deutsche Kolonial-Schokolade, która rzekomo składała się wyłącznie z ziaren kakaowca z niemieckich kolonii. Ogółem kakao z niemieckich kolonii stanowiło jednak zaledwie znikomą część importu kakao.^[5]

Fabryka czekolady Sarotti, obok Stollwerk w Kolonii i Hartwig & Vogel w Dreźnie, była jednym z wiodących przedsiębiorstw w przemyśle czekoladowym. Podobnie jak większość producentów, Sarotti również wyrosła z rzemieślniczego zakładu w XIX wieku, stale się rozwijała i do I wojny światowej przekształciła się w „spółkę akcyjną […] przemysłu ciężkiego”.^[6] Jest to zjawisko, które można zaobserwować w całej Europie: na przykład w 1815 roku powstała C. J. van Houten en Zoon, w 1819 roku F. C. Cailler w Vevey, w 1826 roku Ph. Suchard w Neuchâtel, a w 1831 roku Cadbury w Birmingham.^[7] Pod koniec XIX wieku we wszystkich dużych miastach niemieckich istniały już fabryki czekolady, które rocznie produkowały około 1700 ton (1880) czekolady. Cesarstwo Niemieckie było jednym z największych importerów kakao w Europie.^[8]

Fabryka czekolady Sarotti rozpoczęła swoją działalność w 1868 roku, kiedy to młody cukiernik z Stuttgartu Hugo Hoffmann (1843-1911), który studiował produkcję pralin w Paryżu, otworzył przy berlińskiej ulicy M*-Straße 10 „zakład rzemieślniczy zajmujący się produkcją wykwintnych pralin, fondantu i pastylek owocowych”. Być może adres ten zainspirował pięćdziesiąt lat później Juliusa Gipkensa (1883-1968) do stworzenia postaci Sarotti-M*. Wkrótce pomieszczenia stały się za małe i w 1870 roku firma przeniosła się do szopy przy Dorotheenstraße 60.^[9] Zakład skorzystał na ożywieniu gospodarczym metropolii po wojnie francusko-pruskiej 1870/71 i rosnącej liczbie klientów z klasy średniej. Coraz częściej w produkcji wykorzystywano maszyny, które przyspieszały procesy robocze. Hoffmann mógł poszerzyć swój asortyment, który obejmował teraz również czekolady i proszek kakaowy.^[10]

W 1872 roku Hoffmann otrzymał propozycję przejęcia renomowanego i znanego w mieście sklepu z wyrobami cukierniczymi, Confiseur-Warenhandlung Felix & Sarotti, przy Friedrichstraße 191. Od 1881 roku Hoffmann produkował swoje wyroby pod nazwą Sarotti, której pochodzenie do dziś nie zostało jednoznacznie wyjaśnione.^[11] Prawdopodobnie „egzotycznie” brzmiąca nazwa, obiecująca doskonałe możliwości marketingowe, przeważyła o tej przyszłościowej decyzji.

Na początku lat 80. XIX wieku brak miejsca i rosnąca produkcja przemysłowa wymusiły ponowne przeniesienie kwitnącej fabryki. Hoffmann znalazł działkę, która oferowała przestrzeń na budowę kolejnych obiektów produkcyjnych, przy Belle-Alliance-Straße 81 (obecnie Mehringdamm 57).^[12] W 1903 roku firma otworzyła się na kapitał zewnętrzny, zakładając Sarotti Chocoladen- & Cacao-Industrie Aktiengesellschaft.^[13]

Sklep Felix & Sarotti przeniósł się w 1884 roku z Friedrichstraße do własnego budynku przy Leipziger Straße 88, który od tej pory mieścił siedzibę firmy. Nie tylko w Berlinie, ale w całych Niemczech stopniowo otwierano coraz więcej sklepów Sarottiego.^[14]

Niezależnie od dużego rozrostu zakładu produkcyjnego na Kreuzbergu – w latach 1904/1906 dodano jeszcze dwa sąsiednie parcele przy Belle-Alliance-Straße 82 i 83 oraz odpowiednią powierzchnię produkcyjną – około 1910 roku okazał się on ostatecznie za mały. W międzyczasie liczba zatrudnionych i robotników*ek wzrosła do 1800 – większość z nich to kobiety, które były zatrudnione przede wszystkim przy produkcji pralin. Ogromna nowa budowa fabryki na terenie o prawie 50 000 metrów kwadratowych przy Teilestraße 12 do 13 w Tempelhof, dogodnie położona przy Teltowkanal i kolei, miała teraz zaradzić tej sytuacji. Wraz z uruchomieniem zakładu w Tempelhof w 1913 roku zakończyła się era Kreuzberg fabryki czekolady Sarotti.

W rezultacie Sarotti stało się jednym z największych producentów czekolady w Cesarstwie Niemieckim.^[15] Nowoczesne urządzenia fabryczne umożliwiały teraz przetwarzanie 10 000 kg kakao dziennie.^[16]

W 1928 roku większość akcji Sarotti AG przeszła na szwajcarski koncern Nestlé, który w 1998 roku sprzedał markę firmie Stollwerck, po czym produkcja Sarotti została całkowicie przeniesiona do fabryki Stollwerck w Berlinie-Marienfelde.

Aby wyróżnić się na tle czekolady i innych słodyczy, powstawało coraz więcej markowych produktów, a wraz z nimi przemysł reklamowy. Od lat 80. XIX wieku wykorzystywał on obrazy obcości i egzotyki, szczególnie w przypadku sprzedaży towarów kolonialnych (tytoń, herbata, kakao, kawa, alkohol itp.), które „do dziś mają quasi-naturalne powinowactwo do obcego”.^[17] Reklama i projektowanie produktów nawiązywały do ówczesnych „stereotypów rasowej niższości”, takich jak „prymitywny czarny jako służący (wcześniej niewolnik) lub siła natury”.^[18] Konsumpcja „egzotyki i produktów kolonialnych” oznaczała dla białego konsumenta „internalizację podporządkowania ludów kolonialnych”.^[19]

Podobnie jak wiele innych firm, Sarotti AG starała się o nowoczesną strategię marketingową i reklamową. W 1896 roku firma była obecna na Berlińskiej Wystawie Rzemiosła w Treptow, która przyciągnęła miliony widzów i w ramach której odbyła się pierwsza Niemiecka Wystawa Kolonialna, mająca na celu informowanie o niemieckich „terytoriachach protektoratu”. Sarotti prezentował się obok producentów żywności oraz producentów kawy, alkoholu i tytoniu w bogato zdobionym pawilonie nad stawem Karpfenteich, który sprawiał wrażenie „orientalnego”, gdzie odwiedzający mogli doświadczyć produkcji czekolady. Produkty, których surowce pochodziły w większości z kolonii, prezentowano w bezpośrednim sąsiedztwie „wsi” położonej również nad stawem Karpfenteich, w której mężczyźni, kobiety i dzieci z Afryki i Oceanii mieszkali w budynkach typowych dla niemieckich kolonii i „prezentowali” swoje codzienne życie i umiejętności rzemieślnicze odwiedzającym na tle etnograficznym jako żywe eksponaty.^[20]

W 1908 roku kierownictwo firmy Sarotti zatrudniło grafika Juliusa Gipkensa do projektowania opakowań. Młody samouk był członkiem Deutscher Werkbund, który postawił sobie za cel ustanowienie nowej, rzeczowej estetyki towarów, i projektował m.in. motywy reklamowe dla Stollwerck i firmy papierosowej Garbáty.^[21] To on również stworzył w 1918 roku postać Sarotti-M*, jedną z najpopularniejszych w historii niemieckiej reklamy.

Z okazji pięćdziesiątej rocznicy powstania firmy, która przypadła na ostatnie miesiące I wojny światowej, zaprojektował nowe logo przedstawiające trzy M* z tacą, pod którymi widniała nazwa firmy pisaną niebieskim pismem odręcznym. W 1922 roku trzy M* zostały zredukowane do jednego i zarejestrowane jako znak towarowy. Utrata kolonii po I wojnie światowej na mocy traktatu wersalskiego była jeszcze świeża, a w społeczeństwie głośno domagano się ich odzyskania.^[22] W tych powojennych latach Sarotti-M* miał ożywić sprzedaż firmy.^[23]

W czarnej postaci z dużą głową, krótkimi kończynami i dziecinnymi proporcjami, ubranej w buty z dziobem, bufiaste spodnie, haftowaną kurtkę i turban, która spogląda na widza wielkimi okrągłymi oczami i idzie naprzód, trzymając w ręku tacę, Gipkens spleciony ze sobą kilka stereotypów: Już we wczesnej reklamie postać „czarnoskórego” była niezwykle popularna i obecna w reklamach firmy jeszcze przed wynalezieniem Sarotti-M*.^[24] Jako „stabilna ikona obcego” była ona ze względu na swój kolor i pochodzenie bezpośrednio kojarzona z produktami takimi jak kawa i czekolada. Cechy etniczne były przy tym często karykaturowane i wyraźnie podkreślane, a tym samym kodowane rasistowsko.^[25] Jako służący, jak w przypadku Sarotti-M*, pazia, kucharza, kelnera lub pastucha do butów, przypisywano postaci jednoznaczną rolę podporządkowaną. Również motyw plakatu, który Julius Gipkens zaprojektował w 1911 roku dla kakao o smaku bananowym firmy Sarotti, a tym samym dla produktu dwukrotnie „egzotycznego” ze względu na swoje składniki – dwóch czarnoskórych mężczyzn ubranych tylko w przepaski na biodra, którzy niosą na swoich ramionach za pomocą drążka ogromną kiść bananów – bawi się rasistowskimi kliszami o półnagich „prymitywnych tubylcach”.

Często dochodziło, jak w przypadku Sarotti-M*, do połączenia obcości i dziecięcości, przez co „prostota i naiwność spotykały się z biologicznym i historycznym niedojrzałym w świecie nowoczesnej cywilizacji” na „popularnym dziecięcym bonusie uroczego i słodkiego”.^[26] Ponadto postać reklamowa Sarottiego ze swoim ‚egzotyczno‘-bajkowym strojem nawiązywała również do niezwykle popularnych w reklamie stereotypów orientalnych. Obraz służącego, dziecinnego czarnoskórego sięga daleko w przeszłość. W XVII wieku można go znaleźć, często serwującego cenne napoje, takie jak kakao czy kawa, na obrazach przedstawiających arystokratyczne życie festiwalowe lub codzienne. Niektórzy z tych służących już wtedy ubrani byli w stroje o ‚tureckim‘ charakterze, co z kolei uwzględniało panującą ówcześnie ‚turecką modę‘ w architekturze, sztuce i muzyce.^[27]

W niezliczonych wariantach M* Sarotti był w kolejnych dekadach obecny na opakowaniach, plakatach, pocztówkach, w reklamach, później na kubkach, w filmach, a nawet ożywiony, często w formie kostiumowanych czarnych dzieci^[28] [Rys. 7]^[29]. Od lat 90. XX wieku Sarotti AG coraz częściej spotykała się z zarzutami rasizmu. Dopiero jednak w 2004 roku Stollwerck zmienił logo firmy na maga, który, jak podaje strona internetowa firmy, „wprowadza tradycyjne produkty na rynek w nowym i nowoczesnym designie” (Strona internetowa Sarotti). M* przemienił się w maga żonglującego gwiazdami, o złotej skórze, balansującego na półksiężycu, pozostając jednak łudząco podobnym do M* Sarotti. Choć mniej wyraźnie, nowe logo firmy, łącząc „egzotykę” z dziecięcością lub prymitywizmem, nadal nawiązuje do kolonialnego języka obrazów.^[30]