Jako urzędnik kolonialny w Togo: Dr Paul Grade (1856–1894)

Paul Traugott Reinhold Grade urodził się 13 listopada 1856 roku w Berlinie.[i] Jego życie jest prototypowym przykładem niemiecko-narodowego mieszczaństwa wykształconego, które było zainteresowane polityką Rzeszy i brało udział w dążeniu do niemieckiej wielkości, ale w życiu prywatnym i publicznym ograniczało się do swojego małego kręgu interakcji, aby nie zagrozić swoim ambicjom i móc prowadzić wygodne życie.[ii]

W 1879 roku po raz pierwszy ubiegał się o stanowisko „kandydata do służby kancelaryjnej w legacji”. Z tego, co można wywnioskować z późniejszych dokumentów i publikacji, zależało mu na bezpiecznym, dobrze płatnym stanowisku, które mógłby połączyć ze swoim zainteresowaniem językami. Jego prośba nie została spełniona przez kilka lat.[iii] W tym czasie Paul Grade inwestował w swoje dalsze kształcenie i awans na oficera rezerwy.[iv]

W służbie kolonialnej

Paul Grade należał do pierwszego pokolenia urzędników kolonialnych w „Terytorium Protektoratu” Togo. Został przydzielony („dołączony”) jako sekretarz pierwszemu komisarzowi wysłanemu do Togo, Ernstowi Falkenthalowi. Można argumentować, że całą swoją karierę zawdzięczał faktowi, że Cesarstwo Niemieckie postanowiło przejąć obce terytoria, ponieważ wydawało się, że istniały problemy z obsadzeniem takich stanowisk, mimo że były one związane ze stosunkowo wysokim wynagrodzeniem. Wczesna faza służby kolonialnej nie cieszyła się bowiem dobrą reputacją wśród niemieckich urzędników, była uważana za niebezpieczną dla zdrowia i za miejsce schadzek niejasnych postaci. Ogólnie rzecz biorąc, nowi urzędnicy Rzeszy musieli w jak najkrótszym czasie zbudować przynajmniej minimalną administrację przy ograniczonych środkach.[v]

Pobyt Grade w Togo charakteryzował się trudną, niejasną sytuacją na miejscu (braki kadrowe, niejasne stosunki terytorialne, spory kompetencyjne między niemieckimi urzędnikami) i był wielokrotnie przerywany poważnymi chorobami. Informacje o jego działalności w „obszarze chronionym” są sprzeczne, między innymi Grade miał w 1886 roku uczestniczyć w zawieraniu „umów ochronnych” z władcami regionów Towe, Kewe, Agotime oraz Agome-Palime. Inne źródła łączą Grade z budową oddziału policji, czyli próbą ustanowienia państwowej instytucji przymusu.[vi]

W sierpniu i wrześniu 1887 roku Grade odbył wyprawę z dr. Ernstem Henricim, „znanym agitatorowi antysemickim”.[vii] Wyprawa ta miała nieprzewidziane i dla Grade nieprzyjemne konsekwencje, które doprowadziły do skandalu i jego odwołania z Togo.[viii] Porucznik rezerwy w stanie spoczynku Richard Strensch, który był zaangażowany w przygotowania do podróży, ale nie mógł wziąć udziału w wyprawie, oskarżył Grade o różne wykroczenia w kolonii.[ix] Zarzucił mu między innymi znieważenie urzędników cesarskich, różne poboczne interesy, wadliwe pełnienie obowiązków i przywłaszczenie.[x] Również nowy tymczasowy komisarz Togo, Jesko von Puttkamer, stanowczo skrytykował sposób pełnienia obowiązków i etykę pracy Grade.[xi]

Wygląda na to, że w bardzo małej grupie Niemców i białych w Togo często dochodziło do osobistych napięć i rywalizacji. Już współcześni krytykowali urzędników kolonialnych, szczególnie w Togo, gdzie najwyraźniej istniały szczególnie bliskie powiązania między urzędnikami a kupcami.[xii]

W każdym razie po tej wyprawie kariera Paula Grade w Togo zakończyła się postępowaniem dyscyplinarnym. Zaświadczenia lekarskie potwierdzają, że ciężko chorował na malarię i gorączkę czarną. Dlatego opuścił Togo w październiku 1887 roku. Bezpośrednie postępowanie służbowe przeciwko Grade zakończyło się w 1889 roku surowym upomnieniem.[xiii] Najbardziej dotknęło go społeczne wykluczenie ze strony wojska, ponieważ Grade został zwolniony z korpusu oficerskiego w 1890 roku w drodze zwykłego zwolnienia.[xiv]

W lutym 1890 roku został mianowany sekretarzem legacji w wenezuelskim Caracas. Grade najwyraźniej nigdy nie objął tego stanowiska, ani też stanowiska w Meksyku. Zamiast tego, w marcu 1891 roku, został wysłany w tej samej funkcji do Cesarskiej Ambasady w Madrycie.[xv]

Światopogląd Paula Gradego

Pozycja Gradesa wobec współczesnego rasizmu nie jest jednoznaczna. Pomimo jego powiązań z Ernstem Henricim, w analizowanych tekstach nie znaleziono żadnych wskazówek na jego antysemickie nastawienie.[xvi] Jego dobór słów i postawa wobec Czarnych oraz użycie przez niego słowa na „N” pozostają niejednoznaczne.[xvii] Z jednej strony w tekstach Gradesa można znaleźć wiele współczesnych stereotypów. Z drugiej strony interesował się lokalnymi kulturami i językami, opowiadając się za ich poznaniem.[xviii] Jednak szczególnie w popularnonaukowych przedstawieniach, takich jak artykuł „Volkstümliche Gebräuche und Gesetze im Togoland”, który ukazał się w 1889 roku w popularnym czasopiśmie Aus allen Welttheilen, skłaniał się ku powtarzaniu negatywnych stereotypów, takich jak stereotyp Afryki stagnującej, nierozwijającej się samoistnie.[xix]

Pozostaje niejasne, czy Paul Grade sam nabył dla Muzeum Etnologicznego w Berlinie przedmioty, takie jak laska wodza z Gridji, czy też brał udział w ich nabywaniu. Już w 1886 roku, podczas urlopu w Berlinie i Stendal, utrzymywał kontakt z muzeum i sprzedał mu szereg przedmiotów, w tym prawdopodobnie instrumenty muzyczne.[xx] Później przekazał mu różne przedmioty w darze. Po jego śmierci jego wdowa Margarete sprzedała jego kolekcję muzeum i prywatnym handlarzom.[xxi]

Rehabilitacja w Pankow

Ale jak połączyć ścieżkę życia dr. jur. Paula Grade, jak sam lubił być nazywany, z historią Pankow? Moja teza brzmi, że oboje mogą być postrzegani jako przykłady awansu (berlińskiego) mieszczaństwa w środkowym okresie Cesarstwa Niemieckiego. Stabilizacja Rzeszy umożliwiła nowym warstwom awans społeczny i ekonomiczny, a budynki z okresu fundacji i przełomu wieków w Pankow stały się preferowanym adresem tych awansujących. Bliskość ekspansywnego Berlina i przemiana Pankow z letniej rezydencji wielkiego mieszczaństwa w podwyższoną dzielnicę mieszkalną były również atrakcyjne dla Grade'ów: oprócz Paula i jego rodziny, jego matka Auguste Caroline Mathilde również osiedliła się w odległości spaceru od dworca Pankow (dziś Wollankstraße). Udokumentowane są adresy Breite Straße 24 oraz numery domów 22 i 48 przy Florastraße. Jego przyszła żona, Selma Margarete Martha Hübner, w czasie zaręczyn również już mieszkała w Pankow. Jego krewni są nadal udokumentowani w Pankow co najmniej do 1935 roku. Paul Grade zmarł 5 kwietnia 1894 roku po krótkiej, ciężkiej chorobie w szpitalu Augusta przy dzisiejszej Scharnhorststraße w Berlinie-Mitte.