Wystawa krytyczna wobec kolonializmu w Galerii Elefanten Press

W 1986 roku w Elefanten Press Galerie w Kreuzbergu (Zossener Str. 32) odbyła się wystawa poświęcona kolonializmowi i apartheidowi, skupiająca się z jednej strony na ciągłości kolonializmu i rasizmu, a z drugiej na oporze w RPA. Wystawa nawiązywała do szeregu projektów realizowanych w Bremie przez uniwersytet, Überseemuseum, Afrika Verein oraz do wystawy zorganizowanej przez Neue Gesellschaft für bildende Kunst (nGbK) w Berlinie[1]. W porównaniu do wcześniejszych projektów, wystawa z 1986 roku opierała się jednak na bezpośredniej współpracy z południowoafrykańskim Afrykańskim Kongresem Narodowym (ANC). Twórcy wystawy zastosowali również artystyczno-aktywistyczne metody, aby zamanifestować solidarność z oporem wobec reżimu apartheidu.

Już podczas tej wystawy poruszano kwestię nazw ulic – można było zobaczyć przykłady tablic ulicznych z różnych miast, które nosiły imiona postaci niemieckiego kolonializmu, takich jak Lüderitzstraße czy Karl-Peters-Straße. Zostały one zestawione z tablicami z RPA z czasów apartheidu, przede wszystkim tymi, które rezerwowały określone miejsca dla osób o białym kolorze skóry. Tuż przy wejściu do sali wystawowej ustawiono dwoje drzwi, które według południowoafrykańskiego wzoru oznaczały wejścia dla osób o różnym kolorze skóry, jedne wejście dla białych ludzi i jedno „Entrance Non-Whites Only”. Aby wzmocnić realistyczny charakter inscenizacji, podczas otwarcia wystawy obecna była osoba w południowoafrykańskim mundurze policyjnym. Podobne wskazówki można było zobaczyć również w witrynie galerii i miały one na celu skonfrontowanie przechodniów z tematem.

Tablice zostały dodatkowo uzupełnione o tablice z okresu nazistowskiego „rasowego” segregacji. Wystawa zawierała również ławkę z wiedeńskiego parku ludowego z tabliczką „Tylko dla Aryan”. Żydowsko-niemiecka dziennikarka Ruth Weiss, która wraz z Hansem Mayerem współtworzyła towarzyszącą wystawie publikację „Afrika den Europäern”, już w swojej biografii politycznej „Ein Lied ohne Musik” z 1981 roku opowiadała się za tym porównaniem. Weiss wraz z rodziną uciekła przed nazistami do RPA w 1936 roku i tam doświadczyła tzw. segregacji rasowej, która z kolei przypomniała jej Niemcy z dzieciństwa.[2] Związek ten podkreślały również zdjęcia flagi ze swastyką burżuazyjskiego skrajnie prawicowego „Afrikaner Weerstandsbeweging”.[3]

Ściany wystawy były pokryte czarnymi foliami, a między nimi stały gabloty z przedmiotami codziennego użytku, które zawierały rasistowskie i kolonialne motywy, w tym produkty wybielające skórę szkodliwe dla zdrowia.[4] Na zdjęciach na ścianach przedstawiono akty przemocy i powstania w RPA, na przykład masakrę w Sharpeville w 1960 roku (zabójstwo 69 demonstrantów) lub początek powstania uczniów w Soweto w 1976 roku. Poruszono również temat przymusowych przesiedleń i uwięzienia.[5] Silne odniesienie do RPA należy rozumieć jako solidarność z intensywnym oporem przeciwko apartheidowi w latach 80. XX wieku. Co ciekawe, spojrzenie na pozostały, zasadniczo krytyczny wobec społeczeństwa program galerii i wydawnictwa pokazuje, że konfrontacja z kolonializmem i rasizmem w innym przypadku prawie nie odgrywała roli. Wydarzenia w RPA wydają się zatem być głównym powodem koncepcji wystawy.

Współpraca z ANC i międzynarodowymi ruchami solidarności z RPA znajduje odzwierciedlenie również w osobach użyczających eksponaty na wystawę, wśród nich ruchy antyapartheidowe AAW Berlin/Bonn, ANC Bonn/London oraz International Defence & Aid Fund for Southern Africa (IDAF). Na otwarciu wystawy obecny był działacz ANC Ben Molathe, który jako student teologii przebywał w NRD w latach 1985-1987 na stypendium Gossner Stiftung – nie tylko po to, by wymieniać się poglądami na temat apartheidu, ale także na temat roli Kościoła w socjalizmie.[6] Spotkał się tam z Gottfriedem Kraatzem[7], który jako pastor w Kapsztadzie angażował się przeciwko apartheidowi, za co musiał odbyć karę pozbawienia wolności.[8] Katalog wystawy zawiera przedmowę przewodniczącego SPD Willy'ego Brandta oraz Francis Meli, członka „Komitetu Wykonawczego” ANC. Meli docenił wystawę jako uwidocznienie systemu apartheidu i zwrócił uwagę na „istniejącą […] współpracę i wsparcie reżimu Bothy przez Republikę Federalną Niemiec”.[9]

Wystawa nie byłaby możliwa bez istniejących już w Bremie antykolonialnych sieci, takich jak Stowarzyszenie Afrykańskie. Tam jednak nacisk położono mniej na RPA. W Bremie istniały dwa punkty ciężkości polityki pamięci: z jednej strony setna rocznica „Konferencji Kongijskiej” z 1884 r., z drugiej strony, dziś ponownie aktualny temat grabieży dzieł sztuki, na przykład z Nigerii. Brema miała duże znaczenie dla niemieckiej historii kolonialnej, ponieważ urodzony tam kupiec Adolf Lüderitz zainicjował powstanie kolonii „Południowy Zachód”. W latach 70. XX wieku Ben Amathila, aktywista namibijskiego ruchu wyzwolenia SWAPO, przebywał na Uniwersytecie w Bremie.[10] W porozumieniu z nim postanowiono opracować programy edukacyjne zarówno w Niemczech, jak i dla Namibii.[11]

W działaniach tych uczestniczyli przedstawiciele uniwersytetu, tacy jak małżeństwo Manfreda O. Hinza i Helgardy Patemann, a także dyrektor Überseemuseum, Herbert Ganslmayr.[12] Ganslmayr, dzięki swoim badaniom i zaangażowaniu w politykę muzealną, był powiązany z osobami w Nigerii i wraz z Gertem von Paczenskym, również ważnym aktorem debat muzealnych lat 70., wniósł do wystawy temat kradzieży dzieł sztuki z Kamerunu i Beninu.[13] W tym samym okresie wspólnie opublikowali ważny tom poświęcony debacie na temat „nabywania” dóbr kultury w kontekście kolonialnym.[14] Namibia była w centrum zainteresowania kręgu na Uniwersytecie w Bremie, na przykład w projekcie „Polityczna wiedza o kraju Namibii”.[15] Po uzyskaniu niepodległości przez Namibię, Hinz i Patemann przebywali przez 10 lat na miejscu w Windhuku, aby między innymi współpracować przy budowie systemu prawnego.[16]

W przededniu 100. rocznicy berlińskiej „Konferencji Kongijskiej” z 1884 roku, w 1983 roku bremeńscy aktorzy zaprosili do udziału w sympozjum.[17] Überseemuseum opublikowało wyniki jako „Protokolle und Generalakte der Berliner Afrika-Konferenz 1884–1885”.[18] Opracowano wystawę poświęconą historii i ciągłości europejskiego kolonializmu, która została pokazana nie tylko w Bremie, ale także w 1985 roku w Schwäbisch-Hall z okazji „Tygodnia Trzeciego Świata”.[19] Elementy dydaktyczne wystawy obejmowały mapy, historyczne ryciny i fotografie, a także przedmioty dokumentujące trwałość kolonialnych stosunków władzy i rasistowskiej obrazowości.

Część tej wystawy została przejęta przez galerię Kreuzberger nGbK w 1984 roku na wystawę w Berliner Festspiele przy Budapester Straße,[20] która była kolejnym ważnym poprzednikiem wystawy Elefanten Press. W zespole projektowym znaleźli się Hans Mayer, Brigitte Schreiber i Rolf Brockschmidt.[21] W archiwum nGbK znajdują się widoki wystawy z 1984 roku. Poprzez porównanie z katalogiem można zidentyfikować eksponaty. Na przykład można było zobaczyć „Mapę Afryki Środkowej” z 1885 roku; portret badacza Henry'ego Mortona Stanleya, kluczowego dla „eksploracji” Konga dla Belgii; współczesną ilustrację konferencji berlińskiej, z Otto von Bismarckiem w centrum; kolejne ilustracje z tamtego okresu, pokazujące na przykład zniszczenie wiosek w Kamerunie przez wojska niemieckie, a także tablicę honorową kolonializmu, na której znajdowali się między innymi Kurfürst Friedrich Wilhelm, Adolf Lüderitz, Carl Peters, Gustav Nachtigal i Otto von Bismarck.[22]

W ramach wystawy ukazała się książka „Afrika den Europäern. Von der Berliner Kongokonferenz 1884 ins Afrika der neuen Kolonisation” autorstwa Ruth Weiss i Hansa Mayera. Książka dokumentuje podejście wystawy: historyczna narracja rozpoczyna się od belgijskich dążeń kolonialnych na początku XIX wieku, przechodzi przez „Konferencję Kongijską” europejskich mocarstw kolonialnych, aż do lat 70. i nowych prób wpływania na narody afrykańskie.[23] Również w 1984 roku ukazała się w wydawnictwie Elefanten Press tzw. „książka obrazkowa”[24], która została następnie przerobiona i ponownie wydana na potrzeby wystawy w 1986 roku.[25] W książce, podobnie jak w późniejszej wystawie Galerii Elefanten Press, skupiono się na niemieckim kolonializmie – teksty i obrazy dotyczyły jego historii i ciągłości. Pokazano również opór. Elefanten Press było znane z tych książek obrazkowych, w których treści socjalistyczne, klimatyczne, feministyczne i autonomiczne były przekazywane w przystępnych tekstach i z wieloma zdjęciami.

Badania do tego tekstu pokazują, że istniała krytyczna pamięć o kolonializmie. Impuls do wystawy w Berlinie można prześledzić do sieci z Bremy. Na przykładzie Elefanten Press staje się jasne, jak lewicowi aktorzy berlińskiej kontrkultury podjęli te krytyczne dyskusje i rozwinęli je, chcąc poprzez ofensywną prezentację wystawy uwidocznić opór wobec rasizmu i kolonializmu.