Dział surowców wojennych pod kierownictwem Waltera Rathenaua

Przy ulicy Hedemannstraße 12 w Berlinie-Kreuzbergu tablica pamiątkowa przed dawną siedzibą Wydziału Surowców Wojennych z okresu I wojny światowej upamiętnia jego założyciela Waltera Rathenaua. Rathenau był znaną postacią Cesarstwa Niemieckiego i Republiki Weimarskiej. W koncernie elektrycznym AEG, założonym przez jego ojca, pełnił funkcję kierowniczą; był liberalnym politykiem, niemieckim ministrem spraw zagranicznych i jednocześnie zasłynął z szerokiej działalności publicystycznej. W 1922 roku padł ofiarą antysemickiego zamachu przeprowadzonego przez skrajnie prawicową „Organisasię Consul”. Tablica pamiątkowa została usunięta przez narodowych socjalistów w 1933 roku; w tym samym miejscu w 1989 roku odsłonięto berlińską tablicę upamiętniającą Waltera Rathenaua.

To, że Walter Rathenau był aktywnie zaangażowany w niemiecką politykę kolonialną na początku XX wieku, było dotąd mało znane. Rathenau sporządzał raporty na temat kolonii zamorskich i był czołowym zwolennikiem ekspansjonistycznej idei Mitteleuropy przed I wojną światową i w jej trakcie.

Jako przedsiębiorca i członek Berlińskiego Towarzystwa Handlowego, Rathenau dążył do oceny potencjału gospodarczego niemieckich kolonii. Jego związek z tematem kolonializmu w Afryce wynikał przede wszystkim ze znajomości z Bernhardem Dernburgiem. Ten pochodził pierwotnie ze świata biznesu, a w 1907 roku został sekretarzem stanu, a tym samym szefem Rzeszy ds. Kolonii. Dernburg wychował się jako protestant, ale ze względu na swoje pochodzenie był postrzegany jako Żyd. Jego nominacja na tak wysokie stanowisko wydawała się znaczącym krokiem dla społeczności żydowskiej, a Rathenau postrzegał jego nominację również jako wsparcie dla własnych ambicji politycznych. Dernburg i Rathenau poznali się krótko przed tym, jak ten pierwszy w 1906 roku został najpierw zastępcą dyrektora departamentu kolonialnego w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Oczywista sympatia między nimi doprowadziła do tego, że Dernburg zaprosił Rathenau do udziału w swoich podróżach po Afryce jako nieoficjalnego doradcy.[1] W lipcu 1907 roku delegacja, której towarzyszyli przedstawiciele prasy, wyruszyła najpierw w kierunku Mombasy.

Był to dopiero drugi raz, kiedy sekretarz ds. kolonialnych opuścił stolicę, aby odwiedzić tak zwane terytoria protektoratu.[2] Podróż, a także towarzysząca jej prasa, pokazały rosnące znaczenie spraw kolonialnych w polityce wewnętrznej. Temat ten wcześniej wywoływał spory. Niecały rok przed podróżą rząd, w obliczu powstań Herero i Nama w kolonii Deutsch-Südwest (DSW), wystąpił o dodatkowy budżet – około 30 milionów marek wydatków państwowych miało zostać przeznaczone na pacyfikację kolonii. Dodatek został odrzucony – przede wszystkim socjaldemokraci i posłowie z katolickiego Centrum krytykowali ludobójcze działania wojenne. Jednocześnie coraz więcej uwagi w nagłówkach poświęcano walkom w Deutsch-Ostafrika (DOA) – tak zwany ruch Maji Maji[3] był zwalczany środkami eksterminacyjnymi. Pod koniec 1906 roku cesarz rozwiązał parlament; kolejne wybory były tak silnie zdominowane przez politykę kolonialną, że prasa nazwała je „wyborami Hotentotów”, używając już wówczas rasistowskiego określenia na Nama.[4]

W obliczu skandali i powstań Dernburg miał zapoczątkować reformatorski zwrot w polityce kolonialnej.[5] Miał on niezależnego doradcę w osobie Rathenaua, który specjalizował się przede wszystkim w kwestiach gospodarczych. Rathenau wziął udział w podróży na własny koszt; swoje późniejsze raporty również pisał bez wynagrodzenia, zgodnie z ówczesnymi zwyczajami. Grupa udała się najpierw do Mombasy i Zanzibaru, zanim wylądowała w DOA, gdzie odwiedziła Dar es Salaam, Tanga, Kilimandżaro, Jezioro Nyanza (Jezioro Wiktorii), Taborę i Mwanza. Jak podczas każdej ekspedycji kolonialnej, towarzyszyli jej członkowie wojsk kolonialnych i około 300 tragarzy.[6] Dziennik Rathenaua pokazuje, że nie mógł się pogodzić z postawą miejscowych białych. Zaraz po wylądowaniu w Dar es Salaam w sierpniu 1907 roku, krytycznie pisał o „przeciętnych białych, którzy w poczuciu wyższości i pokłonach widzą nie odpowiedzialność, lecz zaspokojenie potrzeby tyranii”.[7]

Jednakże dziennik Rathenau z Afryki Wschodniej nawiązywał do typowych kolonialnych relacji z podróży z tamtego okresu: romantyczne opisy flory i fauny sąsiadowały z egzotyzującą i obiektywizującą etnografią lokalnej ludności. Jego obserwacje wahały się między fascynacją a rasistowską pogardą. Jego zdaniem społeczności Afryki Wschodniej były „pozbawione tradycji i historii”[8], podczas gdy on pomijał wpływ gwałtownego europejskiego zawłaszczania ziemi. W październiku 1907 roku Rathenau powrócił do Niemiec.

Gdy budżet Departamentu Kolonialnego na następny rok został zatwierdzony przez Reichstag, Dernburg i Rathenau wyruszyli w swoją drugą podróż, tym razem do Afryki Południowej. Między majem a sierpniem 1908 roku podróżowali po Kolonii Przylądkowej, z Kapsztadu wzdłuż wybrzeża do Durban, następnie do Johannesburga, Pretorii i Kimberley. W Pretorii spotkali się z czołowymi białymi południowoafrykańskimi politykami, w tym z premierem Louisem Bothą i jego następcą Janem Smutsem. Smuts został później zagorzałym zwolennikiem segregacji rasowej i odegrał kluczową rolę we wprowadzeniu apartheidu. Następnie udali się pociągiem na północ do Bulawayo (Zimbabwe), Livingstone (Zambia), zanim zakończyli podróż w DSW. W niemieckiej kolonii osadniczej Rathenau był świadkiem oficjalnego otwarcia nowo rozbudowanej linii kolejowej Lüderitz-Keetmanshoop, linii, która została zbudowana również przy użyciu pracy przymusowej herero i namańskich więźniów w nieludzkich warunkach.[9] Dernburg i Rathenau złożyli liczne uprzejme wizyty członkom wojsk kolonialnych, z których wielu było odpowiedzialnych za ludobójczą przemoc na miejscu.

Rathenau i Dernburg odwiedzili również kilka kopalń w południowej Afryce. Kwestie wydobycia, transportu i eksportu diamentów (w Premier i w pobliżu Lüderitz), miedzi (w Areacha), marmuru (w Karibib), azbestu (w Koegas) i innych minerałów (w Tsumeb) wydawały się być na szczycie ich agendy. Rathenau miał nadzieję, że kolonie staną się rentowne dzięki inwestycjom w wydobycie surowców, szczególnie zależało mu na minerałach.[10] Chociaż jego wpisy w dzienniku z tej podróży są znacznie krótsze niż te z Afryki Wschodniej i tym samym oferują niewiele osobistych wrażeń na temat kraju, ludzi i administracji kolonialnej, świadczą o tym, że najwyraźniej dostrzegł nieludzkie egzekwowanie segregacji „rasowej”, codzienną przemoc wobec lokalnej ludności i stosowanie metod ludobójczych.[11]

W połowie listopada 1907 roku Dernburg wysłał pierwszy raport Rathenaua do kanclerza Rzeszy Bernharda von Bülowa, który był nim, a także samym Rathenauem, bardzo zachwycony. Drugi, znacznie bardziej krytyczny raport na temat Afryki Południowo-Zachodniej spotkał się jednak z niewielkim entuzjazmem – Dernburg uznał go za ingerencję. Planowane przyznanie Rathenauowi orderu zostało kilkakrotnie odłożone, a on sam został tymczasowo odsunięty od polityki.[12] W swoim raporcie Rathenau potępił działania militarne, określając zachowanie wojskowych jako „upokarzające” i na granicy „niewolnictwa”.[13] Skrytykował internowanie w obozach, masakry i „rozkaz zniszczenia” ogłoszony przez generała von Trothę przeciwko Herero w 1904 roku.[14] Bitwę pod Waterbergiem przeciwko Ovaherero i późniejsze wypędzenie ludności na pustynię uznał za „największą zbrodnię, jaką kiedykolwiek spowodowała niemiecka polityka zbrojna: że cały naród, z kobietami i dziećmi, umierał przez tygodnie w agonii śmierci”.[15] Wojnę prowadzoną przez Ovaherero i Nama określił nawet jako „uzasadnioną”, ponieważ opór wyniknął z polityki kolonialnej, która pozbawiła lokalną ludność środków do życia, w tym ziemi i bydła.[16] Raport został wstrzymany i opublikowany dopiero kilka lat po jego śmierci, w 1928 roku, w „Pismach pośmiertnych”.

Jednakże ta krytyka nie powinna przesłaniać faktu, że interwencje Rathenaua – podobnie jak Dernburga – miały na celu reformę kolonii, a nie ich zniesienie. Nie kwestionował on podstawowych zasad kolonializmu. Jako wielbiciel Imperium często podawał Brytyjczyków za wzór; druga podróż delegacji Dernburga również początkowo wiodła do Londynu, na rozmowy konsultacyjne z tamtejszymi urzędnikami kolonialnymi. Rathenau chwalił brytyjską politykę zagraniczną jako źródło zysków gospodarczych[17] i przeciwstawiał ją obserwowanemu przez siebie złemu planowaniu i „beznadziejnemu” rządom opartym na przemocy w niemieckich koloniach.[18] Uważał miejscową ludność za niezdolną do prowadzenia własnej gospodarki, rolnictwa i polityki rolnej, a jej „oświecenie” przez Europejczyków uważał za konieczne.[19] Wydawał się przy tym świadomy niedoli i roszczeń afrykańskich przywódców[20] i domagał się regulacji w celu ograniczenia nadmiernego stosowania przemocy.[21] W przypadku Afryki Wschodniej Rathenau nie domagał się zakończenia przejmowania ziemi, jedynie łagodniejszych metod. Chciał tam zakończyć pracę przymusową, ale w rezultacie miała ona zostać zastąpiona przez wyzysk „wolnej” siły roboczej na miejscu.[22] Te zmiany miały służyć rentowności kolonii, handlowi produktami rolnymi, kauczukiem lub minerałami. W przypadku Afryki Południowo-Zachodniej Rathenau opowiadał się za segregacją „rasową” poprzez tworzenie rezerwatów dla rdzennych grup etnicznych – na wzór brytyjsko-południowoafrykański.[23]

Rathenau kontynuował swoją karierę polityczną pomimo antysemickich ataków i niechęci do polityki partyjnej.[24] Po wybuchu I wojny światowej zaoferował niemieckiemu ministerstwu wojny swoją wiedzę techniczną. Został powołany do kierowania zaopatrzeniem w surowce wojenne i założył Wydział Surowców Wojennych (KRA), którego siedziba zajmowała całą frontową stronę ulicy Hedemannstraße w Berlinie-Kreuzbergu.[25] Ponieważ brytyjska blokada morska uniemożliwiała pozyskiwanie zagranicznych surowców, KRA miała nadzorować i dystrybuować przetwarzanie dostępnych surowców. Jako dyrektor KRA, Rathenau konsekwentnie opowiadał się za siłowym przejmowaniem surowców z terenów okupowanych przez Niemcy w Europie. Już na początku wojny napisał memoriał, w którym przeformułował swoje wcześniejsze idee dotyczące zdominowanej przez Niemcy „Europy Środkowej”. Tylko – w razie potrzeby wymuszony militarnie – przyłączenie celne do Austro-Węgier mogłoby ustanowić Rzeszę Niemiecką jako mocarstwo światowe obok Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji.[26] Rathenau widział w wojnie możliwość realizacji tej koncepcji. Jego propozycje niewątpliwie odegrały rolę w sformułowaniu ekspansjonistycznego „Programu Wrześniowego” rządu kanclerza Rzeszy Theobalda von Bethmanna-Hollwega, który przewidywał nie tylko zdominowaną przez Niemcy, zjednoczoną gospodarczo Europę, ale także rozszerzenie niemieckich posiadłości kolonialnych o terytorialnie spójną „Afrykę Środkową”.

Jest jasne, że Rathenau zawsze reprezentował perspektywę Cesarstwa Niemieckiego, co oznaczało również: perspektywę europejskiej wyższości za oceanem, perspektywę roszczeń do mocarstwowości i przywództwa w samej Europie. Zaskakujące jest, że Rathenau był stale konfrontowany z antysemityzmem i poruszał ten temat, charakteryzując się na przykład jako „obywatel drugiej kategorii”,[27] ale nigdy nie przeniósł tych doświadczeń dyskryminacji na sytuację ludności w koloniach – nigdy nie porzucił wiary w europejską wyższość. Równoległość do sytuacji Żydów:ek w Europie dostrzegał jedynie w położeniu żyjących na miejscu handlowców:ek pochodzenia indyjskiego, którzy byli zwalczani przez czarną ludność.[28] Rathenau bez wątpienia potępiał praktyki ludobójstwa, szczególnie w odniesieniu do Południowo-Zachodniej Afryki, i był gotów ponieść osobiste koszty w konflikcie z rządem i administracją kolonialną.