Piękna Munumé i Makembe z Schöneberga

Ludzie z kolonii przybywali do Berlina tymczasowo lub na stałe z różnych powodów. Niektórzy przybyli jako uczniowie misjonarzy, na szkolenie lub jako personel służbowy powracających wojskowych i urzędników kolonialnych. Inni pozostali w mieście po udziale w tzw. „wystawach ludów”. Po przełomie wieków niektóre kobiety z kolonii oceanicznych wróciły do Niemiec ze swoimi niemieckimi mężami. Większość tzw. „kolonialnych migrantów” stanowili jednak mężczyźni. Musieli oni walczyć z rasistowskim wykluczeniem i licznymi trudnościami w znalezieniu mieszkania i pracy. Chociaż niektórzy, jako rzemieślnicy lub, jak Martin Dibobe, jako konduktorzy metra, mogli zbudować sobie egzystencję drobnych mieszczan, wielu było zależnych od niepewnych zatrudnień na jarmarkach, w gastronomii lub jako statyści w filmach. Byli oni zazwyczaj poszukiwani i zatrudniani ze względu na swój rzekomo „egzotyczny” kolor skóry.

Z Schöneberg historia Wilhelma Munumé i Petera Makembé zachowała się przynajmniej we fragmentach. Obaj urodzili się na początku lat 90. XIX wieku w niemieńskiej kolonii Kamerun i należeli do małej grupy migrantów, którzy zbudowali sobie trwałą egzystencję w Niemczech. Z zachowanych fragmentów można również wywnioskować codzienne doświadczenia obu mężczyzn między osobistą wolą integracji a społecznym odrzuceniem i wykluczeniem.

Wilhelm Edimo Munumé przybył do Hamburga przed I wojną światową, początkowo w roli sługi. Po przystanku w Wiesbaden osiedlił się na początku lat 20. XX wieku przy Großgörschenstraße. Schöneberg, obok Charlottenburga – oba stały się częścią Berlina dopiero w 1920 roku – było ważnym miejscem zamieszkania dla migrantów z krajów afrykańskich. Często nie były to zamożne dzielnice dawnych przedmieść, ale biedniejsze obszary, takie jak dzielnica rozrywki wokół Nollendorfplatz, gdzie czarnoskórzy ludzie mogli osiedlić się na już wówczas konkurencyjnym rynku mieszkaniowym.

Munumé wielokrotnie próbował znaleźć pracę w rozwijającym się przemyśle filmowym. O jego poszukiwaniach pracy świadczą ogłoszenia w czasopismach filmowych, a nawet pocztówki reklamowe, którymi zręcznie odpowiadał na oczekiwania niemieckiego społeczeństwa większościowego. W jego przypadku zachowało się informacje o jego udziale w filmach „Herrin der Welt” (1919/20) oraz „Ich hatt‘ einen Kameraden” (1926). W wielu przypadkach identyfikacja czarnoskórych aktorów i ich ról jest jednak utrudniona, ponieważ byli oni rzadko wymieniani z nazwiska jako współtwórcy. Czarnoskórzy aktorzy byli czasami poszukiwani, ponieważ istniała ograniczona liczba czarnoskórych osób jako statystów i aktorów. Wielokrotne starania Munumé świadczą jednak również o tym, że branża filmowa była niepewna i mogła co najwyżej prowadzić do nieregularnych dochodów.

Przy Großgörschenstraße Munumé mieszkał pod tym samym adresem co Peter Mukuri Makembe z Kamerunu, kupiec, który przyjechał do Niemiec na szkolenie. Między 1912 a 1918 rokiem Makembe pracował na Uniwersytecie w Hamburgu jako pomocnik językowy dla języka Duala, używanego w Kamerunie. Poza tym angażował się w Afrikanischer Hilfsverein, jedną z pierwszych organizacji samopomocowych wspierających kolonialnych migrantów w Niemczech. Pod koniec pierwszej wojny światowej założył tymczasowo firmę importującą owoce tropikalne.

Pod koniec 1926 roku – jak informują nas dalsze odkrycia źródeł ich wspólnej historii – Munumé i Makembe zostali wspólnie skazani za fałszerstwo pieniędzy na kilka lat więzienia przed sądem karnym w Moabit. Po kilku frustrujących doświadczeniach na berlińskim rynku pracy, obaj wykorzystali niewiedzę i stereotypowe wyobrażenia berlińczyków, aby w imieniu nieistniejącego afrykańskiego królestwa produkować banknoty 5-funtowe. Ich zamiar początkowo się powiódł: dzięki fałszywym dokumentom tożsamości zdobyli materiały do druku banknotów, jednak Munumé został przyłapany podczas wymiany jednego z takich banknotów i wkrótce potem aresztowany. Historycy Robbie Aitken i Eve Rosenhaft oceniają w swojej publikacji o czarnoskórych Niemcach to oszustwo jako strategię przetrwania. Niemniej jednak część ówczesnej czarnoskórej społeczności wyraziła zaniepokojenie negatywnymi skutkami procesu dla wizerunku czarnoskórej mniejszości. Również Deutsche Gesellschaft für Eingeborenenkunde, która w niektórych przypadkach przynajmniej udzielała czarnoskórej mniejszości niewielkiego wsparcia finansowego na utrzymanie, rozważała po aresztowaniu całkowite jego wstrzymanie. Kara więzienia dla obu była według współczesnych obserwatorów niewielka – Munumé został skazany na 37 miesięcy, a Makembe na 18 miesięcy więzienia. Sędzia uzasadnił swój wyrok w prawdopodobnie rasistowski sposób, twierdząc, że nie wierzy, iż obaj mogli ocenić powagę swojego czynu.

Po odbyciu kary Munumé i Makembe mieli zostać deportowani do Kamerunu. Makembe zdołał jednak uciec ze statku w Rotterdamie i wrócił do Berlina. W 1935 roku opuścił Niemcy i udał się do Francji, założył sklep w Strasburgu i ożenił się kilka lat przed śmiercią (między 1939 a 1942 rokiem) z Niemką Erną Pusch, która po ślubie nosiła nazwisko Erna Makembe.

W przypadku grożącej deportacji Munumé, lewicowo-liberalna Liga für Menschenrechte (Liga Praw Człowieka) interweniowała na jego korzyść, przede wszystkim ze strony również czarnoskórego Niemca Josepha Bilé, który przez pewien czas mieszkał przy sąsiedniej Bülowstraße 39. Po zapobieżeniu jego deportacji, Munumé zaangażował się we wczesnych latach 30. XX wieku w organizacje antykolonialne. Po emigracji z nazistowskich Niemiec i przystanku w Belgii, Munumé zmarł w lutym 1940 roku w Holandii, krótko przed okupacją kraju.

Niniejszy tekst jest poprawioną wersją rozdziału z wystawy „Forschungswerkstatt: Kolonialgeschichte in Tempelhof und Schöneberg”, która odbyła się w Schöneberg Museum w dniach 19.05–29.10.2017.