Ulica upamiętnia Hermanna von Pückler-Muskau

Według akt Komendy Policji Berlińskiej z 8 stycznia 1874 roku, przechowywanych w Archiwum Państwowym w Berlinie, droga łącząca Eisenbahnstraße z Waldemarstraße w dzisiejszej dzielnicy Friedrichshain-Kreuzberg została nazwana na cześć księcia Hermanna von Pückler-Muskau z inicjatywy cesarza Wilhelma I. [1] Ulica powstała podczas podziału i rozwoju pola Köpenicker (1841–1846). [2] Okoliczne ulice noszą imiona pruskich polityków i oficerów wojskowych, do których należał Pückler. Walczył przeciwko Napoleonowi w wojnach o wyzwolenie w latach 1813–1815 i brał udział w obchodach zwycięstwa w Anglii po wojnie jako towarzysz sojuszników cara Aleksandra I i króla Fryderyka Wilhelma III Pruskiego. Możliwe jest również, że ulica została nazwana pośmiertnie po śmierci Pücklera jako współczesny hołd cesarza Wilhelma I, ponieważ Pückler utrzymywał bliskie więzi z pruską rodziną królewską. W 1822 roku został wyniesiony do rangi księcia przez króla Fryderyka Wilhelma III Pruskiego. Ponadto już za życia był znany ze swoich krajobrazów i pism podróżniczych. Bliskość Lausitzer Platz, które zostało wytyczone w 1862 roku, sugeruje również, że nazwa jest powiązana z miejscem urodzenia Pücklera, zamkiem Muskau w Górnych Łużycach. Miasto Bad-Muskau, gdzie znajdowały się posiadłość i ogrody szlachcica do czasu przeprowadzki do Branitz koło Cottbus, również jest wspomniane przez Muskauerstraße (nazwaną w 1871 roku), która leży po drugiej stronie Pücklerstraße. Szczątki "Machbuby"[3] spoczywają w Bad Muskau, młodej kobiety z Etiopii, którą Pückler "kupił" na targu niewolników w 1837 roku podczas swojej podróży do Egiptu. [4]

Oprócz odniesień do jego ogrodnictwa krajobrazowego i działalności literackiej, aspekty rzekomo olśniewającej osobowości Pücklera często pojawiają się w mediach i przedstawieniach naukowych. Jest anegdotycznie i czasem trywializowany jako kobitarz[5] i/lub żądny przygód podróżnik[6]. Chociaż wiele tekstów wspomina o jego podróżach i literackim przedsięwzięciach oraz kontaktach z niewolnikami, niewiele systematycznych badań naukowych przeprowadzono dotąd, by ustalić, jak był zaangażowany w formacje imperialne i kolonialne relacje władzy. [7]

Hermann von Pückler-Muskau urodził się 30 października 1785 roku na zamku Muskau w dzisiejszej dzielnicy Görlitz/Saksonia jako pierwsze z pięciorga dzieci. [8] Po kilkukrotnej zmianie szkoły i rezygnacji ze studiów prawniczych w Lipsku, w 1802 roku zdecydował się odbyć służbę wojskową w Dreźnie, której początkowo uniknął w 1804 roku z powodu dużych długów, by następnie walczyć jako ochotnik, choć po stronie Prus, w "wojnach wyzwoleńczych" przeciwko Napoleonowi. Przed i po karierze wojskowej Pückler odbył liczne podróże do różnych krajów europejskich, które stały się inspiracją dla parków krajobrazowych zaprojektowanych przez Lucie von Hardenberg i jego (później rozwiedzioną) żonę (po rozwodzie nadal mieszkali razem jako para). Park w Bad Muskau od 2004 roku znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

W 1835 roku książę wyruszył w pięcioletnią podróż po Francji, która zaprowadziła go do Algierii, Tunezji, Egiptu, Palestyny, Libanu, Syrii, Grecji i Turcji, między innymi. W Egipcie w 1837 roku spotkał wicekróla i gubernatora Mehmeda Alego Paszę i poprowadził wyprawę nad Nil jako jego protegowany. Podróżnictwa Pücklera po Bliskim Wschodzie i północnej Afryce, ukazujące się pod tytułami "Semilasso in Africa"[9], "From Mehemed Ali's Empire"[10] oraz "The Return"[11], były jednymi z nielicznych niemieckojęzycznych źródeł dotyczących tych regionów w tamtym czasie. Niemieckojęzyczne media szeroko relacjonowały także wyprawy Pücklera przez ówczesne Imperium Osmańskie i młode kolonie francuskie w północnej Afryce. W latach 1834–1840 ponad 40 gazet opublikowało ponad 300 relacji o pobytach Pücklera za granicą. [12]

Książki o jego podróżach cieszyły się popularnością wśród przeważającej klasy średniej – był jednym z najpopularniejszych niemieckojęzycznych autorów XIX wieku. Chociaż jego pisma zostały opublikowane przed czasami imperialistycznej polityki Cesarstwa Niemieckiego (1871–1918), jego subiektywne opisy są zintegrowane z "formacjami imperialnymi"[13], które tworzą i wzmacniają wyższość Europy nad nieeuropejskimi "innymi". W Algierii w 1835 roku Pückler był pod wrażeniem francuskiej potęgi kolonialnej, która rządziła krajem od 1830 roku. [14] Uważał Tunezję za odpowiednią dla niemieckiej kolonizacji,[15] którą sformułował jako "pilne zadanie"[16] i do której opracował plany podczas swojej wyprawy nad Nil. [17]

Jak argumentował Edward Said w 1978 roku, europejscy pisarze przyczyniali się do przedstawiania wizerunków gorszego i niecywilizowanego innego poprzez swoje podróżniki, powieści czy dokumenty. [18] Dotyczy to także reportaży podróżniczych Pücklera. Zouheir Soukah, na przykład, pokazuje, że dla Pücklera "Wschód" jest synonimem "porażki cywilizacji"[19] – tylko kolonizacja oparta na francuskim modelu mogła uruchomić "modernizację". Bröhan[20] stwierdza, że choć Pückler podziwiał osiągnięcia Mehmeda Alego, którego uważał za ojca założyciela nowoczesnego Egiptu, jego sukces w dużej mierze przypisywał wsparciu europejskich ekspertów technicznych. Ta dewaluacja idzie w parze z faktem, że Pückler niemal interesowała się rzeczywistością społeczną i codziennym życiem miejscowej ludności, lecz przede wszystkim krajobrazem czy starożytnymi miejscami. [21]

Jego opisy terenu służyły jako rama do przedstawienia "fantazjistów" i "romantycznych"[22] krajobrazów, a także imponujących zrujnowanych miast ("dzieł półbogów"[23]). Mówiąc o mieszkańcach, Pückler natomiast podkreśla rzekomo anachroniczne i gorsze aspekty tamtejszych społeczeństw (np. w odniesieniu do infrastruktury miejskiej, rolnictwa, polityki czy relacji płciowych). [24] Pückler podsumowuje: "Orient nie zmienia swoich zwyczajów, nawiasem mówiąc, wiele fragmentów Biblii wyraźnie pokazuje, że za czasów Chrystusa, podobnie jak w dawnych czasach, domy Orientalów były dokładnie takie same jak te dzisiejsze." [25] Jednocześnie jednak przedstawia "Wschód" jako miejsce zmysłowości, które "oferuje wszystko, czego zdrowy i najbardziej perwersyjny smak mogą jedynie wymagać". [26]

W przeciwieństwie do "klasycznego" i naukowego niemieckiego odbioru "Orientu", opisanego przez Saida[27], dzienniki podróżnicze Pücklera są bardziej ukierunkowane na rozrywkę. [28] W wielu miejscach odtwarza on już znane orientalistyczne obrazy z opowiadania "Tysiąc i jedna noc". [29] Wspólnym motywem łączącym różne narracje podróżnicze jest przedstawienie samego siebie. Nie tylko w swoich pismach Pückler przedstawia się jako odnoszący sukcesy podróżnik światowy i flâneur. [30] Aby przedstawić się jako "charyzmatyczny człowiek świata" i "mędrzec świata"[31], Pückler później wprowadził symbolikę orientalistyczną do projektowania ogrodów krajobrazowych i pałaców. Na przykład zlecił zaprojektowanie grobów dla siebie i Lucie von Hardenberg w parku w Branitz w formie piramidy, zorganizował tam "Pokój Turecki" i pojawiał się publicznie w fezie, kapciach i jedwabnych spodniach. [32]

Jednak uwikłania w formacje imperialne są również widoczne w rzeczowości, z jaką brał udział w pozyskiwaniu zniewolonych – w tym kontekście należy pamiętać, że Anglia zniosła handel niewolnikami w 1807 roku i niewolnictwo w 1833 roku. W 1837 roku, w ramach swojej wyprawy nad Nil, Pückler "kupił" kilku nieletnich na targach niewolników w Kairze (Egipt) i Karthum (Sudan). [33] W swoich listach do Lucie von Hardenberg pisze o czterech młodych ludziach, którzy towarzyszyli mu w podróży przez Nil, wspominając po imieniu "małego N. Hamama", "Machbubę, najstarszą dziewczynę" i "małego Ajamé"[34]. W swoich pismach i listach poświęcał najwięcej uwagi "Machbubie" (arabski. Mahbuba, kochanka), prawdopodobnie Oromo z Etiopii. [35] Według Assing-Grimelli[36], miała od dziesięciu do trzynastu lat, gdy po raz pierwszy spotkała Pücklera. Rejestr zgonów miasta Muskau z 1840 roku podaje, że "Machbuba" była "córką urzędnika z dworu królewskiego"[37] z "wysokich gór Abisynii"[38]. Według tego samego źródła została zniewolona w trakcie zbrojnych konfliktów między różnymi arabskimi władcami i została "kupiona" przez Pücklera w Chartumie w wieku jedenastu lat. [39] Pückler podaje wiek "Abbyssian Ajamé" jako dziesięć lat.[40]

Literatura naukowa ocenia relację między Pücklerem a nieletnimi kobietami różnie, a wiele źródeł wskazuje na zainteresowanie seksualne Pücklera dziewczynami. [41] Volker-Saad na przykład twierdzi, że Pückler nadał "Machbubie" status "wolnego człowieka" w swoim domu zgodnie ze swoimi oświeconymi pruskimi wartościami. [42] To trywializowane odczytanie jest obalane przez samego Pücklera. W liście do von Hardenberga z 2 lutego 1838 roku mówi on o "moim małym haremie"[43] jako o przykładzie, którego członkowie zachowywali się jak "małe pieski"[44], nie sprawiali mu kłopotów i spali z nim w tym samym pokoju. Pisze dalej o relacji między nim a dziewczynami, które formalnie były w jego posiadaniu: "Jestem Turkiem, ale niestety starym człowiekiem, który potrzebuje takich panien, które łączą najślepsze posłuszeństwo z przywiązaniem do psów, bo nie mogę już udawać, że powinny być we mnie zakochane [sic]." [45] Jeśli chodzi o samoidentyfikację jako "Turk", Pückler odnosi się do relacji sił w ówczesnym Imperium Osmańskim, które formalnie administrowało prowincją Egipt. [46] Poprzez to samookreślenie i odejście od liberalnych norm oczekiwań wobec "Europy" pokazuje swoją egzotykę. [47]

Opisy Pücklera opierają się również na rasowym i seksualizowanym reżimie spojrzenia, który uprzedmiotowuje ciała młodych dziewcząt i egzotyzuje ich osobowości. [48] W innym liście do Lucie von Hardenberg, na przykład, opisuje "Machbubę" jako "najwierniejszą kopię Wenus Tycjana [...] tylko w czarnym stylu"[49], której charakter "cywilizacja nie była jeszcze w stanie zepsuć ani poprawić"[50]. Z feministycznej i antyrasistowskiej perspektywy opisy "Machbuby" i "Ajamé" jako "wolnych mężczyzn"[51] oraz charakterystyka relacji jako ojca i córki[52] wydają się zaskakująco relatywizujące. Relacja oparta na kolonialnych rasistowskich hierarchiach, w której biały szlachcic może kupować nieletnich na targu niewolników w Imperium Osmańskim, decydować o ich życiu i zabierać ich w podróże jako swoich egzotycznych towarzyszy, nie może być relacją na poziomie oczu. Opisy, które przedstawiają Pücklera jako "kobieciarzyciela" lub nawet "wyzwoliciela", mają efekt trywializujący. Jednak trudno jest uzyskać dostęp do osobowości "Machbuby" i "Ajamé" poza opowieściami lub heroizowaniem, ponieważ istnieją jedynie zewnętrzne opisy ich osób.

W 1840 roku Pückler wrócił do Bad Muskau z "Machbubą" i innym zniewolonym chłopcem z Sudanu Południowego o imieniu "Aman Te-in" (przemianowanym na "Joladour"). Stamtąd "Aman Te-in" został wysłany do Poczdamu na służbę księcia Carla Pruskiego, przyjaciela Pücklera. [53] Jak wspomniał w liście do von Hardenberga, "oddał" młodego "Ajamé" po podróży przez Nil, ponieważ nie tolerowałby on klimatu w Europie ze względu na "zbyt delikatne warunki". [54]

"Machbuba" zmarła po zaledwie sześciu tygodniach w Bad Muskau na gruźlicę. [55] Jej szczątki zostały pochowane daleko od miejsca pochodzenia, na protestanckim cmentarzu kościelnym w Bad Muskau.

Pücklerstrasse i Muskauerstrasse honorują księcia von Pückler-Muskau. W rzeczywistości był klasyfikowany jako istotny dla historii Niemiec w różnych okresach historycznych (od niemieckiego imperializmu, przez reżim nazistowski po współczesność). [56] Jak ustaliliśmy, myśli i działania Pücklera były zintegrowane z formacjami imperialnymi. Fakt, że Pückler reprezentował także idee liberalne i oświeceniowe, może na pierwszy rzut oka wydawać się sprzeczny. Z perspektywy postkolonialnej i feministycznej jego opisy i działania pojawiają się w kontekście konstrukcji europejskiego, męskiego, arystokratycznego i wyższego ja, które potrafiło ugruntować swoją pozycję poprzez relację z seksualizowaną i rasową inną. Ponadto jego obraz "Orientu" jest osadzony w kolonialnych archiwach wiedzy, które ostatecznie legitymizują praktyki ucisku i dehumanizacji. Historie życia "Machbuby" i "Joladoura", które są niewiele obecne w zbiorowej pamięci Republiki Federalnej Niemiec, nie tylko ilustrują długą historię i obecność czarnoskórych na terytorium dzisiejszych Niemiec. Odnoszą się także do globalnych kontekstów historycznych mobilności osób poddanych niewolnictwu i kolonializmowi, procesów hierarchizacji, klasyfikacji i (nie)wizualizacji.