Kolonialfilmunterhaltung am Nollendorfplatz

W pierwszej dekadzie XX wieku młode medium filmu szybko stało się stałym elementem berlińskiej kultury rozrywkowej. W wielkim mieście szybko powstało stosunkowo gęste skupisko kin i sal kinowych, w których można było oglądać filmy z niemieckich kolonii i o nich. Możliwość bezpiecznego podróżowania do odległych kolonii w fotelu kinowym spotkała się z entuzjazmem publiczności. Szczególnie popularne były nagrania egzotycznych zwierząt i polowań na grubego zwierza. Wybór programów w kinach nie ograniczał się jednak wyłącznie do nagrań przyrodniczych. Pokazywano liczne filmy o charakterze propagandowym, które miały potwierdzać utrwalony światopogląd publiczności. Większość filmów kolonialnych wzmacniała istniejące stereotypy rasistowskie i gloryfikowała niemieckie osiągnięcia kulturowe i gospodarcze na obszarach zamorskich.

W berlińskim Schöneberger Neuen Schauspielhaus przy Nollendorfplatz w 1911 roku Mozartsaal został przebudowany na teatr filmowy i od tego czasu pokazywano tam również filmy kolonialne. Filmy kolonialne Roberta Schumanna były tu prezentowane wielokrotnie. Po pokazach w Mozartsaal, Schumann pokazał swoje filmy w 1914 roku również w kinie Cines, położonym przy Nollendorfplatz, które było pierwszym samodzielnym budynkiem kinowym w Berlinie, otwartym rok wcześniej.

Schumann po raz pierwszy podróżował do Niemieckiej Afryki Południowo-Zachodniej (DSWA, dzisiejsza Namibia) w 1904 roku, aby filmowo towarzyszyć wyprawie. Kiedy krótko potem wybuchła wojna przeciwko Herero i Nama, Schumann natychmiast zmienił plany i dołączył do tak zwanych „oddziałów ochronnych” po stronie niemieckiej. Rok później wrócił do Niemiec ranny i jednocześnie odznaczony wojskowo. W swoim bagażu miał materiał filmowy pokazujący życie wojskowe w DSWA, oferując publiczności w Cesarstwie Niemieckim zupełnie nowe obrazy i wrażenia. Od 1907 roku Schumann pracował jako operator filmowy dla Niemieckiego Towarzystwa Kolonialnego, prezentując swój materiał filmowy wraz ze swoimi opowieściami z pierwszej ręki. Te pokazy na żywo uwierzytelniały materiał filmowy i były prawdopodobnie tak popularne, ponieważ Schumann mówił prosto i zrozumiale. Swoimi występami Schumann wpisuje się w kontekst popularnych prezentacji na temat wojny przeciwko Herero.

Podczas kolejnych podróży do kolonii Schumann specjalizował się w filmach o polowaniach, dzięki którym zyskał jeszcze większą sławę. W swoich filmach – takich jak „Polowanie na nosorożca w Niemieckiej Afryce Wschodniej” (1913) – Schumann przedstawiał się jako mistrzowski myśliwy. Ponadto, w filmach prezentował się jako ekspert od Afryki, pokazując na przykład, jak należy oddzielić skórę nosorożca przed kamerą. Ze swoich podróży Schumann przywiózł materiał filmowy o swoich doświadczeniach łowieckich na kilku tysiącach metrów taśmy filmowej. Swoje, jak na owe czasy spektakularne, nagrania pokazywał również w Reichskanzlerpalais. Aby dalej z zyskiem sprzedawać swoje filmy, w 1913 roku założył Deutsche Jagdfilmgesellschaft. Łącznie jego spółka wydała trzy filmy o polowaniach oraz jeden film fabularny z niemieckich kolonii.

Kolonialna rozrywka filmowa w Schöneberg była wielokrotnie oferowana bezpłatnie, aby była dostępna dla jak najszerszej publiczności. Organizatorem tych kinowych doświadczeń było założone w 1913 roku Kinematographische Studiengesellschaft, dla której Schumann również wielokrotnie oferował pokazy filmowe. Celem Studiengesellschaft było rozpowszechnianie filmów edukacyjnych, dokumentalnych i ekspedycyjnych. Około dwa razy w miesiącu Studiengesellschaft zapraszało do Mozartsaal w Neuen Schauspielhaus przy wolnym wstępie. Kinematographische Studiengesellschaft stało się miejscem spotkań dla wszystkich zainteresowanych filmami kolonialnymi.

Schumann należał do pierwszych filmowców, którzy dostarczali niemieckiej publiczności, a tym samym także mieszkańcom Schöneberg, obrazy z kolonii. Ustanowił nowy styl filmu kolonialnego, który w przeciwieństwie do wielu innych nie pokazywał kolonii jako miejsca rozwoju i atrakcyjnego dla inwestorów, lecz w jego filmach kolonie stawały się miejscem dramatycznych przygód. Odwoływał się do emocji widzów, a stawiając siebie w centrum, dawał widzom możliwość identyfikacji z nim i jego przygodami.

Na początku I wojny światowej Schumann z entuzjazmem wstąpił do armii i we wrześniu 1914 roku zaginął w walce. Jego melodramatyczne filmy nadal miały znaczenie. Dla Niemieckiego Towarzystwa Kolonialnego filmy Schumanna były również środkiem do ożywienia kolonialnego ducha w Niemczech w latach 20. XX wieku.

Niniejszy tekst jest poprawioną wersją rozdziału z wystawy „Forschungswerkstatt: Kolonialgeschichte in Tempelhof und Schöneberg”, która odbyła się w Schöneberg Museum w dniach 19.05–29.10.2017.