Królewskie Muzeum Etnograficzne

Królewskie Muzeum Etnograficzne otworzyło swoje podwoje w 1886 roku przy Königgrätzer Straße 120 (obecnie Stresemannstraße, róg Niederkirchnerstraße) – dwa lata po niesławnej berlińskiej „Konferencji Afrykańskiej”, podczas której przypieczętowano podział kontynentu afrykańskiego i ugruntowano pozycję Cesarstwa Niemieckiego jako potęgi kolonialnej. Monumentalny budynek, zaprojektowany przez Hermanna Ende (1829–1907), znajdował się zaledwie kilka ulic od miejsca konferencji. Wraz z położonym tuż obok Muzeum Sztuki Użytkowej (obecnie Gropius-Bau) miał stanowić, obok Wyspy Muzeów w centrum, kolejne muzeum. Ta nowa instytucja prezentowała zarówno swoją fizyczną obecność jako okazały budynek z epoki Wilhelma, jak i swoją instytucjonalną formę jako jednoznacznie królewska placówka, ukazując etnografię jako dyscyplinę i wizytówkę w imperialnym interesie.

Cesarstwo Niemieckie, założone w 1871 roku pod egidą Prus, stało u progu swoich narodowych dążeń. Niemieckie rozdrobnienie i prowincjonalność miały zostać zastąpione przez nowoczesną światowość. Berlin jako stolica Rzeszy symbolizował niemieckie dążenie do znaczenia, a muzeum miało to prezentować.[1] Kolekcja została założona już w 1873 roku pod kierownictwem Berlińskiego Towarzystwa Antropologii, Etnologii i Prehistorii (BGAEU). Obiekty z królewskiej Kunstkammer w berlińskim zamku zostały włączone do nowej kolekcji. Dziś około 500 000 przedmiotów znajduje się w posiadaniu Muzeum Etnologicznego w Forum Humboldta. Wzrost kolekcji obiektów stukrotnie był niewątpliwie zasługą zręcznej polityki muzealnej i pilnej działalności pracowników muzeum, przede wszystkim dyrektora założyciela Adolfa Bastiana (1826–1905).

Wszechstronnie podróżujący lekarz okrętowy Bastian przybył w wieku 40 lat w 1866 roku jako wykładowca na Uniwersytet Friedricha Wilhelma w Berlinie, gdzie uzyskał habilitację, a już w 1869 roku został mianowany profesorem nadzwyczajnym etnologii. Od 1875 roku przewodniczył również BGAEU, którą sam współzałożył w 1869 roku; od 1876 roku Bastian został wreszcie dyrektorem Berlińskiego Muzeum Etnologicznego, funkcję tę pełnił przez prawie 30 lat aż do śmierci. Szybka kariera Bastiana zbiegła się z ustanowieniem naukowej dyscypliny etnologii i umocnieniem instytucji muzeum jako jej laboratorium.[2] W przeciwieństwie do brytyjskiej praktyki muzealnej, która traktowała postęp techniczny jako miarę hierarchizacji kultur świata, nowe muzeum w Berlinie opierało się na modelu wywodzącym się z kosmopolitycznych koncepcji Humboldta. Jednak nawet często przywoływany współcześnie kosmopolityzm Humboldta (na przykład w „Forum Humboldta”) okazuje się sprzeczny: pozornie obiektywne „misje odkrywcze” wykorzystywały istniejące konteksty kolonialne i promowały uniwersalne roszczenia do wiedzy jako globalną narrację o wyższości.

Etnologia jako nauka powinna opierać się na metodzie empiryczno-porównawczej, a wiedza powinna być zdobywana poprzez podróże (po świecie) i gromadzenie materiałów. Wizją Bastiana było poznanie własnej istoty poprzez jak najpełniejsze uchwycenie ludzkiej twórczości – ludzkość była zakładana jako jednolita. Muzeum miało stać się archiwum tej uniwersalności.[3] Metoda ta skutecznie przyczyniła się jednak do czasowego i kulturowego hierarchizowania: przedmiotami etnologii byli tak zwani „ludzie pierwotni”, którzy rzekomo mieli stanowić „prehistorię” (europejskich) „ludzi cywilizowanych”; żywi ludzie nie odgrywali roli w badaniach naukowych.[4]

Franz Boas (1858–1942), późniejszy założyciel amerykańskiej antropologii, był pod silnym wpływem idei swojego przełożonego Adolfa Bastiana z Muzeum Berlińskiego i podsumował strategię gromadzenia naukowiczej wizji Bastiana: „Trzeba uderzać, póki żelazo gorące!“.[5] Albowiem autentyczność „pozbawionych historii ludów pierwotnych“ była, nie tylko według Bastiana, zagrożona przez zachodnią ekspansję unicestwieniem. Dlatego zadaniem etnologii było zachowanie jak największej ilości (i wyłącznie) kultury materialnej: „Ratujcie! Ratujcie! Zanim będzie za późno.“. Ludzie z muzeum wpadli w prawdziwy „szał zbierania“.[6] Niewiele przeszkadzało im to, że „prehistoryczne“ dobra kultury zostały przez to wyrwane z ich kontekstu kulturowego i zniknęły w magazynach poza ich społecznym znaczeniem przez „naukowe przyswajanie“. W rzeczywistości lekkomyślne wykonanie dóbr jeszcze bardziej przyspieszyło kulturowe wymazanie kultur pierwotnych.

Bastian założył w 1881 roku komitet pomocniczy ds. powiększenia zbiorów etnologicznych, aby jeszcze szybciej pozyskiwać fundusze na wyprawy badawcze. Sama dwuletnia podróż Johanna Adriana Jacobsena (1853–1947) przez Amerykę Północną i Alaskę w latach 1881/82 przyniosła mu około 7000 obiektów. W połowie lat 80. XIX wieku, krótko przed otwarciem nowego budynku muzealnego, zbiory liczyły już 50 000 numerów inwentarzowych.[8] Dyrektor Bastian wykorzystał rozległą sieć kontaktów, aby osiągnąć „uzupełnienie zbiorów tutejszego muzeum”.[9]

„W ogóle bardzo trudno jest zdobyć przedmiot bez użycia choćby odrobiny przemocy. Myślę, że połowa pańskiego muzeum została skradziona.”[10] Tak pisał w 1897 roku późniejszy „rezydent” w Rwandzie, Richard Kandt, z podróży po Afryce do asystenta dyrektora, a później kierownika kolekcji afrykańskiej, Felixa von Luschana (1854–1924). Gorączka kolekcjonerska Bastiana była więc świadomie częścią historii brutalnego zawłaszczania. To, że Bastian był wyraźnie aktorem i beneficjentem handlu kolonialnego i wyzysku, dowodzi m.in. jego zaangażowanie w założenie Towarzystwa Badań Afryki Równikowej w 1873 roku, które miało na celu naukowe odkrycie kontynentu, a tym samym otwarcie nowych rynków. Bastian częściowo otwarcie opowiadał się za „kolonializmem handlowym” i nie omieszkał podkreślać znaczenia etnologii naukowej dla handlu światowego i „kosmopolityczno-międzynarodowego ruchu”.[12]

Doszedł do tego przywilej, który państwo przyznało muzeum w 1889 roku „w interesie nauki”[13]: otrzymało ono pierwszeństwo zakupu wszystkich przedmiotów pozyskanych ze środków państwowych (obejmowało to również akcje militarne) i w ten sposób stało się centralnym punktem gromadzenia nabytków kolonialnych dla całych Niemiec.[14] Sam Bastian korespondował wcześniej w tej sprawie z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, podkreślając „etnologiczne oryginalności” i prosząc o ich „czyste i niezmącone zabezpieczenie, aby zostały zachowane w muzeach do przyszłych studiów”[15]

Dziesięć lat później von Luschan z entuzjazmem stwierdził, że kolekcja jest dziesięciokrotnie większa niż w innych instytucjach i że wszystkie obiekty z kolonii początkowo pozostawały w posiadaniu muzeum.[16] Do wybuchu I wojny światowej sama kolekcja afrykańska miała liczyć 55 000 obiektów. Chociaż oficjalny przewodnik po muzeum z 1887 roku zapowiadał utworzenie osobnego działu kolonialnego[18], a uchwała Rady Federalnej przewidywała również, że muzeum będzie „substytutem” muzeum kolonialnego, sam Bastian w 1899 roku zalecił utworzenie osobnego muzeum dla „nabytków kolonialnych” ze względów przestrzennych – nadmiar napływających obiektów z określonych regionów zaczął zakłócać jego koncepcję naukową.[19] Niemniej jednak Bastian widział „naturalny i korzystny sojusz” etnologii i polityki kolonialnej, posuwając się nawet do określenia tej pierwszej jako „nauczania kolonialnego”.[20]

Ogromny wzrost zbiorów przekraczał możliwości neoklasycystycznego budynku w dzielnicy Kreuzberg, który ze względu na liczne przeszklenia i pozbawione ścian pomieszczenia nie do końca odpowiadał wymogom muzeum. Dyrektor generalny berlińskich muzeów, Wilhelm von Bode (1845–1929), w obliczu coraz bardziej chaotycznego gromadzenia zbiorów mówił wręcz o niebezpieczeństwie „Monstrum Universal-Museum”, „nie do ogarnięcia” i „nie do użytku”.[21] W odpowiedzi na to, aby zaradzić tej sytuacji, miał powstać „szopa” na terenie posiadłości Dahlem w południowo-zachodniej części Berlina. Lokalizacja ta została ostatecznie rozważona pod kątem budowy nowego obiektu, między innymi dlatego, że Bode podkreślał pilność sytuacji.[22] Architekt Bruno Paul (1874–1968) zaprojektował kompleks muzealny przewidujący osobny budynek dla każdej z czterech sekcji (Bliski Wschód/Indie, Daleki Wschód, Afryka/Oceania, Ameryka). Zbudowano jednak tylko jeden z budynków, zanim I wojna światowa położyła kres całym planom.[23]

Wbrew wizji Adolfa Bastiana o czysto naukowym przedstawieniu zbiorów, edukacja publiczna stawała się coraz ważniejszą filarem pracy muzealnej. Od ponownego otwarcia w 1926 roku zapanowała zasada „pokazywania” – w Kreuzbergu miało się oglądać, a w Dahlem studiować. Krytyczne głosy, takie jak głos teoretyka sztuki Carla Einsteina (1885–1940), krytykowały fragmentaryczność obiektów i tym samym ich odkontekstualizowaną estetyzację w prezentacji. Nie oferowano naukowego badania, lecz ostatecznie konstrukcję wyeksotyzowanego „Innego”.[24]

Wraz z przeniesieniem kolekcji pokazowej do obecnego Humboldt Forum w odbudowanym Zamku Berlińskim – Forum samo mówi o powrocie do „źródła”[25] – istniejąca nadal lokalizacja w Dahlem ponownie staje się „peryferyjną” kolekcją studyjną. Nie jest jasne, czy wystawa około 20 000 z łącznie 500 000 obiektów w centrum Berlina zapewni przejrzyste wyjaśnienie historii nabycia eksponatów i aktorów zawłaszczenia, aby sprostać odpowiedzialności muzeum. Potencjalna rozbieżność między koncepcjami teoretycznonaukowymi a praktyką naukową, która została zademonstrowana na przykładzie Adolfa Bastiana, musi być ponownie i być może wielokrotnie krytycznie oceniana.[26]

Muzeum w Kreuzbergu, poważnie uszkodzone podczas II wojny światowej, zostało rozebrane w 1961 roku. Obecnie znajduje się tam pustostan lub parking, a jedynie ledwo zauważalna, transparentna stela pamiątkowa z 2009 roku (zorganizowana przez dzielnicę Friedrichshain-Kreuzberg) wskazuje na historię tego miejsca. Nie jest jednak jasne, że muzeum odgrywało centralną rolę w kolonialnym przywłaszczaniu obiektów w całych Niemczech i że te kolekcje nadal znajdują się w Berlinie i innych miejscach. Podobnie nie wskazuje się na to, że aktorzy działający w tym muzeum przyczynili się do tego częściowo gwałtownego przywłaszczenia poprzez swoją działalność kolekcjonerską. Tutaj potrzebna byłaby jasno antykolonialna interwencja, która krytycznie oceniłaby i odzwierciedliła tę „żądzę zbierania”.