Apteka Oranien

Na piaszczystym budynku przy Oranienplatz widnieje nazwa Oranien-Apotheke neonowymi literami – dziś mieści się tam Brasserie Ora, elegancka restauracja z barem. Dawna apteka znajduje się przy Erkelenzdamm, niedaleko ruchliwego Kottbusser Tor, pomiędzy Oranienstraße a zielonym Kanałem Luisenstädtischer. Budynek został ukończony w 1860 roku; od tego czasu Oranien-Apotheke mieści się na parterze. Pod kierownictwem rodziny Lutze apteka rozrosła się do firmy produkującej leki Dr. Kade Pharmazeutische Fabrik, z siedzibą w Kreuzbergu, która dziś istnieje pod nazwą Dr. Kade Health Care. Na początku XX wieku fabryka farmaceutyczna i apteka stały się oficjalnym dostawcą medycznym dla Europejczyków podróżujących do kolonii. Ten tekst pokazuje, jak ściśle Dr. Kade był powiązany z niemieckimi interesami kolonialnymi w Afryce – rozdział historii firmy, który pozostaje niewspomniany w jej oficjalnej kronice.^[1]

W kwietniu 1860 roku „Pharmazeutische Zeitung” opublikowała ogłoszenie: poszukiwano aptekarza, który miałby objąć kierownictwo nowo otwieranej apteki przy Oranienplatz 19 przy Elisabethufer (obecnie Erkelenzdamm 1).^[2] 7 czerwca 1860 roku dr Rudolph Ernst Emil Kade otrzymał oficjalną koncesję na prowadzenie apteki. Przez siedemnaście lat dr Kade i jego syn Richard Heinrich Kade prowadzili Oranien-Apotheke, aż do momentu, gdy syn sprzedał ją w 1877 roku. Następnie apteka przeszła w posiadanie Friedricha Ernsta Johna, a w 1886 roku stała się własnością dr. Franza Alberta Lutze. Pomimo zmieniających się właścicieli, nazwa Kade utrwaliła się jako swoista marka, dlatego Lutze nadał swojemu przedsiębiorstwu nazwę Dr. Kades Oranien-Apotheke. Od tego czasu Oranien-Apotheke zaczęła zdobywać uznanie jako producent i dystrybutor leków. Została rozbudowana o laboratorium, w którym produkowano leki i dostarczano je do innych aptek i szpitali, a także do klientów z wyższych sfer społecznych, a w razie potrzeby eksportowano. Chodziło również o prestiż i pozycję: Lutze szczycił się swoją pozycją oficjalnego dostawcy leków dla pasażerów cesarskiego jachtu „Hohenzollern”, a zarówno dwór pruski, jak i saksoński przyznały mu medale państwowe za szczególne zasługi dla gospodarki.^[3] W broszurze reklamowej z 1904 roku Lutze nazywa siebie „dostawcą dworu Jego Cesarskiej i Królewskiej Mości” i szczyci się swoimi usługami dla pruskiej rodziny królewskiej.^[4]

Apteka Dr. Kades w Oranienburgu sprzedawała leki do prywatnych apteczek, gabinetów weterynaryjnych i na statki. Przede wszystkim jednak specjalizowała się w podróżach do „tropików”, czyli do niemieckich posiadłości kolonialnych w Afryce. Docelową klientelą byli „laicy” w podróżach ekspedycyjnych, misjonarze, badacze i przedsiębiorcy działający w koloniach, a także tak zwane oddziały ochronne, które walczyły o niemiecką ekspansję kolonialną i kontrolę nad Afryką. Im sprzedawano materiały opatrunkowe, chemikalia, instrumenty medyczne i inne urządzenia farmaceutyczne, a także duży asortyment leków. Oferowano tabletki, kapsułki żelatynowe, sterylne produkty do iniekcji, maści i herbaty lecznicze. Dostępne były również większe artykuły, takie jak mikroskopy, sprzęt fotograficzny i rentgenowski. W szczytowym okresie niemieckiego kolonializmu około 1900 roku istniało duże zapotrzebowanie na te produkty. Dzięki swojej ofercie apteka Oranienburg przynosiła duże zyski.

Aby zapewnić wystarczającą przestrzeń dla stale rosnącej produkcji, Lutze zakupił później budynek przy Elisabethufer 35 (obecnie Erkelenzdamm 3), znajdujący się bezpośrednio obok apteki, i otworzył tam w 1908 roku oddzielny zakład produkcyjny. Z laboratorium powstała fabryka, której Lutze nadał nazwę Dr. Kades Pharmazeutische Fabrik.

Podróżni udający się do kolonii mogli zaopatrzyć się w indywidualnie skomponowane apteczki podróżne w aptece Dr. Kades Oranien-Apotheke. Zawierały one leki do leczenia typowych dla Europejczyków podczas wypraw chorób i dolegliwości podróżnych. Podstawą apteczek podróżnych, reklamowanych również jako apteczki tropikalne, był poradnik Dr. Kohlstocka, lekarza sztabowego Instytutu Medyczno-Chirurgicznego im. Fryderyka Wilhelma w Berlinie i asystenta lekarza naczelnego Cesarskich Sił Ochronnych dla Afryki Wschodniej – w celu aktywnego wsparcia Sił Ochronnych. W tym czasie zajmował się on potrzebami medycznymi Europejczyków w Afryce Wschodniej i innych „tropikalnych obszarach malarycznych”^[5] i opowiadał się za standaryzacją porad medycznych. W 1891 roku Kohlstock opublikował swoje zalecenia w „Ärztlichen Ratgeber für Ostafrika und Tropische Malariagegenden”, ponad 300-stronicowym tomie medycznym, który stanowił podstawę do komponowania apteczek podróżnych w aptece Dr. Kades Oranien-Apotheke.^[6] Zawierały one opatrunki, gazę i środek antyseptyczny z jodem do opatrywania ran, tabletki chininy przeciw malarii, nalewkę z korzenia waleriany dla układu nerwowego, proszek owadobójczy, kalomel i inne leki przeciwko czerwonki i innym chorobom układu pokarmowego. Wyposażenie różniło się wielkością w zależności od długości wyprawy i odległości od tzw. „cywilizowanych miejsc”[7]. Wykonano je z wytrzymałych materiałów, takich jak płótno żaglowe, cyna lub drewno. Apteczka tropikalna nr 1, jak wyjaśniono w broszurze reklamowej, mogła być łatwo przymocowana do szlufki paska, podczas gdy większe zestawy były przeznaczone do transportu przez „tragarzy”. Prawdopodobnie chodziło o miejscowych mieszkańców krajów afrykańskich, którzy służyli zamożnym Europejczykom podczas ich „przygód” w koloniach.^[8] Reklama apteczek podróżnych do użytku osobistego podkreśla, że idealnie pasują do tzw. tropikalnej walizki, która została specjalnie wyprodukowana dla tej grupy klientów – europejskich podróżników kolonialnych. Oferowano nie tylko apteczki podróżne, ale także systemy chłodzenia i urządzenia do uzdatniania wody, za pomocą których, według Kohlstocka, można było chronić się przed cholerą, tyfusem i innymi chorobami przenoszonymi przez wodę. Strategie reklamowe Lutza i zalecenia Kohlstocka, określane jako „porady higieniczne”^[9], niosą ze sobą ukryty rasistowski przekaz, że „tropiki” są brudne i niebezpieczne.

Z dokumentów archiwum Berliner Missionswerk wynika, że na początku lat 1900. utrzymywało ono również korespondencję z apteką Dr. Kades Oranien-Apotheke. Listy zawierają zamówienia leków dla misji i ambulatoriów w Niemieckiej Afryce Wschodniej, w miejscach takich jak Ilembula, Kidugala, Lupembe i Emmaberg (wszystkie na terenie dzisiejszej Tanzanii), z których niektóre działają do dziś. W liście z 28 marca 1907 roku z apteki Oranien-Apotheke do towarzystwa misyjnego – które istnieje do dziś pod nazwą Berliner Missionswerk i nadal mieści się w tym samym czerwonym ceglanym budynku przy Georgenkirchstraße 70 we Friedrichshain – udzielane są odpowiedzi na pytania dotyczące Tropenapotheke Nr. 17 Dr. Kades, co sugeruje możliwy zbliżający się zakup.^[10] Krótko wcześniej wysłany list przypomina towarzystwu misyjnemu, że podobnie jak cała klientela misjonarska Lutzego, przysługuje mu rabat w wysokości 5% od ceny sprzedaży.^[11] Oferta apteki Oranien-Apotheke skierowana była nie tylko do misjonarzy i misjonarek, ale także do badaczy i przedsiębiorców posiadających interesy gospodarcze w koloniach. Tutaj personel naukowy zajmujący się biologią lub chorobami w koloniach mógł nabyć mikroskopy. Filtry do wody Dr. Kades, które cieszyły się bardzo pozytywnymi opiniami[12], były również używane i chwalone przez spółkę kolejową Shandong w Kiao-czou, tak zwanym „terytorium protektoratu” Niemiec we wschodnich Chinach, w latach 1900-1902 podczas budowy kolei.

Największym klientem Lutzego była jednak niewątpliwie niemiecka armia kolonialna. Jeszcze bardziej niezwykłe niż małe osobiste apteczki podróżne są obszerne zestawy wyposażenia medycznego dla lazaretów polowych oraz szafki medyczne dla szpitali i stacji Czerwonego Krzyża. Niektóre z nich były tak duże, że zajmowały całą ścianę w prawdziwej aptece. Jeden z oferowanych zestawów został specjalnie zaprojektowany, aby zmieścić się w „kufra oficera” zaprojektowanym przez Hermanna von Wissmanna. Wissmann był badaczem kolonialnym, gubernatorem kolonii Niemiecka Afryka Wschodnia w latach 1885–1886 i cieszył się złą sławą ze względu na swoją brutalną taktykę wojskową.^[13] W jego kufrze oficera produkty medyczne Dr. Kade dzieliły miejsce z amunicją, papierosami i przyborami do pisania.[14] Lutze świadomie kierował swoje produkty do klienteli wojskowej: jego zestawy były sprzedawane w klubie oficerskim w Berlinie-Mitte, gdzie żołnierze mogli również kupić odzież i broń.^[15] Jako oficjalny „dostawca Departamentu Kolonialnego Ministerstwa Spraw Zagranicznych” apteka Oranien Dr. Kade obiecywała zaspokoić wszelkie potrzeby medyczne niemieckich wojsk ochronnych. Były one oczywiście bardzo dobrze przygotowane do wojny.^[16]

Z raportów z Kongresu Kolonialnego z 1905 roku w Berlinie wynika, że Apteka Oranien Dr. Kadesa zaopatrywała oddziały ochronne wysłane do stłumienia powstania Herero i Nama w latach 1904–1907 w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej w sprzęt medyczny, leki i urządzenia do uzdatniania wody.^[17] Konflikt ten zakończył się ludobójstwem. Wielu Herero uciekających na śmierć umierało w strasznych męczarniach: umierali z pragnienia, ponieważ nieliczne źródła wody zostały zatrute przez wojska niemieckie.^[18]

Udział Lutzego w kongresach kolonialnych w latach 1902 i 1905 w Berlinie oraz fakt, że prezentował tam swoje produkty na „Wystawie Medycyny Tropikalnej”, są kolejnymi dowodami na ścisłe powiązanie apteki Oranien z interesami w skolonizowanych państwach, a tym samym z wyzyskiem tych krajów.^[19][20] Nic więc dziwnego, że wraz z końcem I wojny światowej i ponownym podziałem niemieckich kolonii między inne europejskie mocarstwa kolonialne, dr Kade również musiał pogodzić się ze znacznym spadkiem dochodów. Firma straciła swoją niszę rynkową i stałych klientów, musiała się na nowo zdefiniować. Pod nową angielską nazwą Dr. Kade Pharmaceuticals firma skupiła się zamiast tego na nowych rynkach w Japonii. Firma przetrwała II wojnę światową; nastąpiła kolejna zmiana nazwy. W latach 2000. firma, która zmieniła nazwę na Dr. Kade Health Company i była wówczas już w posiadaniu czwartego pokolenia rodziny, kontynuowała ekspansję w sprzedaży leków bez recepty.^[21] Dr. Kade ugruntował swoją pozycję jako odnosząca sukcesy firma farmaceutyczna, produkująca i sprzedająca znane leki, takie jak Riopan czy Hexal. Siedziba firmy nie znajduje się już w Kreuzbergu, ale duma z tożsamości „Made in Germany” pozostaje. W wielu witrynach aptek w Berlinie można zobaczyć reklamy różnych produktów Dr. Kade, jednak powiązania firmy z niemieckim kolonializmem są słabo znane. W wersji historii firmy przedstawionej przez Dr. Kade ten rozdział nie jest pogłębiony: działalność firmy w latach 1886–1908 podsumowana jest jedynie krótkim zdaniem: „Apteka zaopatruje między innymi aptekę pokładową cesarskiego jachtu ‚Hohenzollern’” Rozbudowa zakładu produkcyjnego, spowodowana lukratywnymi zyskami z rynku kolonialnego, przypisywana jest „zadowalającemu […] rozwojowi biznesu”^[22]. Te pominięcia w autoprezentacji Dr. Kade uwidaczniają ogólny brak konfrontacji z kolonializmem w Niemczech.

Co stało się z apteką Oranien? Kiedy w 2013 roku ostatni dzierżawca apteki, Klaus Dallmann, przeszedł na emeryturę, niektórzy mieszkańcy Kreuzberga zastanawiali się, co będzie dalej.^[23] Czy to był koniec historii apteki przy Oranienplatz, po 133 latach nieprzerwanego działania? Tak i nie. Nowi najemcy nie są aptekarzami; przekształcili aptekę w bar i restaurację. Historyczne meble zostały odnowione, podczas gdy sprzęty i akcesoria apteczne, takie jak wagi, drewniane szuflady, słoiki i drabiny, zostały przekształcone w elementy dekoracyjne. Na aptecznych półkach stoją teraz rzędy kieliszków do koktajli; lada apteczna stała się barem. Apteka Oranien wydaje się przynajmniej estetycznie żyć dalej w Brasserie Ora. Przez niektórych Brasserie Ora jest postrzegana jako pozytywny przykład gentryfikacji,^[24] ponieważ fragment przeszłości Kreuzberga jest tam zachowany w teraźniejszości. Jednak tylko ułamek historii apteki Oranien jest tu widoczny. W nostalgicznym estetycznym koncepcie Ora nie można znaleźć żadnych wskazówek na to, co stara apteka miała wspólnego z podróżami, imperializmem, wojną i ludobójstwem w niemieckich koloniach, między innymi w Afryce.